Nghề lặn hàu sông Nhật Lệ: Mưu sinh vất vả giữa dòng nước chảy xiết
Người dân thôn Bình Minh, thuộc xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị, đã có hàng chục năm gắn bó với nghề lặn sông tìm hàu trên dòng Nhật Lệ. Đời cha truyền lại cho đời con, công việc này trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống địa phương. Sông Nhật Lệ chảy đến khu vực Quán Hàu thì rẽ đôi, tạo thành một cồn nhỏ được gọi là Cồn Hàu – nơi con hàu phát triển mạnh và trở thành đặc sản nổi tiếng, thu hút du khách phương xa.
Chuyển đổi từ cào hàu sang lặn bắt
Trước đây, người dân thường sử dụng gậy có gắn cào sắt để khai thác hàu từ đáy sông. Tuy nhiên, phương pháp tận diệt này đã khiến số lượng hàu giảm mạnh, dẫn đến sự biến mất của nghề cào hàu. Ngày nay, để duy trì nguồn sống, họ buộc phải lặn xuống đáy sông, dùng công cụ thủ công để nạy hàu ra khỏi các tảng đá. Ông Lê Văn Thắng, một thợ lặn kỳ cựu, chia sẻ rằng nghề này ngày càng ít người theo đuổi do sự vất vả và nguy hiểm.
Hành trình một ngày lặn hàu của những ngư dân
Vào mỗi buổi sáng, sau bữa ăn vội, ông Lê Đại Châu, 55 tuổi, lái thuyền máy từ nhà đến khu vực cầu Nhật Lệ 3, cách cửa biển hơn 6 km. Với hơn 30 năm kinh nghiệm, ông nắm rõ từng khúc sông nông sâu. Ông neo thuyền tại nơi có ghềnh đá – môi trường lý tưởng cho hàu sinh sống. Trước khi lặn, ông chuẩn bị kỹ càng: máy thở oxy với ống dài gần 10m, kính lặn, quần áo bảo hộ, và đặc biệt là dây chì nặng gần 20kg để giữ cơ thể ổn định dưới dòng nước chảy mạnh.
Khu vực lặn thường sâu từ 4 đến 5m, và nhiều thợ lặn phải đối mặt với các vấn đề sức khỏe như ù tai hay đau đầu do áp suất nước. Họ ngậm ống dẫn khí, nhảy xuống sông, và chỉ còn lại những bọt khí nổi lên mặt nước. Trên sông, nhiều chiếc thuyền không người lái di chuyển, được kéo theo bởi dây cố định từ những người đang lặn dưới đáy.
Những khó khăn và nguy hiểm dưới lòng sông
Dưới đáy sông, công việc cực nhọc bắt đầu. Hàu bám chắc vào đá, đòi hỏi thợ lặn phải dùng thanh sắt dài khoảng 40cm, uốn cong hai đầu để cạy tách. Vỏ hàu sắc lẹm khiến họ phải mang găng tay bảo hộ, nhưng vẫn không tránh khỏi những vết cắt rách tay chân. Sau khoảng 20 phút lặn, túi đựng đầy hàu, họ nổi lên đổ vào thuyền rồi tiếp tục chu kỳ. Ông Châu cho biết, thợ lặn chỉ làm việc khi nhiệt độ trên 15°C, và phải nghỉ nếu trời mưa lũ hay nước đục.
Thành quả và quy trình chế biến hàu
Sau năm giờ làm việc, ông Châu thu được một đống hàu lẫn đá, ước tính sau khi tách ruột sẽ được khoảng 10kg. Trừ chi phí và tiền thuê người tách ruột, ông thu về 700.000 đồng. Hàu sau khi khai thác được ngâm trong túi lưới dưới nước một ngày đêm để thải bớt cát và chất bẩn. Ruột hàu sau đó được rửa sạch, ngâm nước, và bán với giá khoảng 120.000 đồng/kg – cao hơn hàu nuôi 20.000 đồng/kg. Hàu có thể chế biến thành nhiều món ngon như xào, nấu cháo, nướng, hoặc làm gỏi.
Suy giảm nguồn lợi và tương lai bấp bênh
Ở thôn Bình Minh, con hàu không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng. Khi đàn ông xuống sông lặn bắt, phụ nữ ở nhà cặm cụi tách ruột, đóng gói mang ra chợ bán. Nhiều gia đình nhờ đó có cuộc sống ổn định, con cái được ăn học. Tuy nhiên, những năm gần đây, nguồn hàu trên sông Nhật Lệ ngày càng suy giảm do khai thác quá mức và tác động của biến đổi khí hậu.
Theo ông Võ Xuân Dưỡng, Trưởng thôn Bình Minh, toàn thôn có 230 hộ với hơn 1.000 nhân khẩu. Thời kỳ hoàng kim, hầu hết các gia đình đều làm việc liên quan đến hàu, nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 40% hộ bám trụ với nghề đánh bắt, nuôi trồng, và chế biến thủy sản, trong đó chỉ khoảng 10 hộ còn theo nghề lặn hàu. Số người theo nghề giờ đây chỉ đếm trên đầu ngón tay, và nhiều người đã phải bỏ cuộc vì công việc quá vất vả mà thu nhập không đủ sống.
