Từ trung tâm thành phố Huế, theo quốc lộ 49 hướng về biển Thuận An, qua cầu Tam Giang rồi tiếp tục hành trình ra phía bắc với tổng quãng đường hơn 30 km, du khách sẽ đến địa phận làng Kế Môn. Theo sử sách, làng Kế Môn được thành lập vào thế kỷ 14, thuộc vùng ngũ điền gồm năm xã Điền Hương, Điền Môn, Điền Lộc, Điền Hòa, Điền Hải. Vùng đất này nằm trên dải đất hẹp giữa phá Tam Giang phía trong và Biển Đông phía ngoài, một bên là đồng ruộng, sau lưng dựa vào đồi cát, tạo nên cảnh quan làng quê yên bình, thơ mộng.
Nghề kim hoàn ra đời từ cơ duyên cứu người
Người dân làng Kế Môn từ xưa chủ yếu sống bằng nghề làm ruộng và đánh bắt cá tôm. Cuộc sống thuần nông tuy không cơ hàn nhưng cũng không mấy khấm khá. Cho đến năm Quý Mão (1783), một sự kiện đã thay đổi vận mệnh của ngôi làng ven biển này. Theo lời các bô lão, năm đó quân Trịnh chiếm đóng Phú Xuân, đường vào Thuận Hóa thông thương. Nhận thấy xứ Đàng Trong thuận lợi cho nghề làm vàng bạc, ông Cao Đình Độ rời làng Cẩm Tú (Thanh Hóa) cùng vợ con men theo bờ biển vào Thuận Hóa lập nghiệp.
Khi thuyền chở gia đình ông đến cửa sông Ô Lâu, tại vị trí có tên Bàu Ngược - khu vực có vùng nước xoáy rất dữ - thì gặp nạn. Người dân làng Kế Môn đang đánh bắt cá gần đó liền đến ứng cứu, đưa gia đình ông vào bờ và cưu mang. Cảm kích trước tấm lòng thuần phác, giàu tình người của dân làng, ông Cao Đình Độ quyết định ở lại cư ngụ. Để đền đáp ơn cứu mạng, ông đem nghề kim hoàn truyền dạy cho người dân. Từ đó, nghề kim hoàn ở làng Kế Môn dần phát triển, nhiều khách hàng quyền quý, quan lại tìm đến đặt hàng.
Phát triển rực rỡ dưới triều đại phong kiến
Tiếng lành đồn xa, năm 1790, vua Quang Trung triệu cha con ông Cao Đình Độ vào triều để lập đội Cơ vệ Ngân tượng và phong chức. Sau khi nhậm chức Lãnh binh và Phó lãnh binh, cha con ông tuyển dụng một số thợ vàng bạc của làng Kế Môn vào cung làm việc. Nhờ có thêm nghề kim hoàn và cơ hội vào triều, dân làng Kế Môn có thêm điều kiện phát triển kinh tế.
Làng vàng Kế Môn ngày nay
Ngày nay, đến làng Kế Môn, nhiều người không khỏi bất ngờ khi giữa làng quê đồng ruộng nhưng đường sá, cầu cống, đình làng đều được quy hoạch và xây dựng khang trang. Đặc biệt, trong làng có 16 nhà thờ họ rất uy nghi. Ông Hoàng Ngọc Sơn, 77 tuổi, thư ký Ban quản lý nhà thờ Tổ kim hoàn, cho biết làng hiện có hơn 500 gia đình, hầu như nhà nào cũng có con cái làm thợ vàng. Hàng trăm người làm chủ tiệm vàng tại nhiều tỉnh, thành trong nước và phát triển sang Lào, Mỹ và Canada.
Trong bài viết đăng trên trang web của làng (langkemon.com.vn), nghệ nhân Hoàng Lý (ở Houston, bang California, Mỹ) cho biết: "Nghề kim hoàn ở Mỹ tập trung ở hai bang California và Texas - nơi có người Kế Môn định cư đông nhất. Ở California, các tiệm vàng tập trung tại San Francisco, Oakland, San Jose, Sacramento, Stockton và Fresno; còn ở Texas, ngoài 2-3 tiệm ở North Texas, số đông còn lại tập trung ở Houston. Có thể nói, 20 năm từ 1980-2000 là thời kỳ vàng son của nghề kim hoàn người Kế Môn ở Mỹ."
Năm 2003, một số chủ tiệm vàng thành đạt ở TP.HCM, Đà Nẵng và Gia Lai đã về Kế Môn kết hợp với ông Hoàng Ngọc Sơn phát động kêu gọi đóng góp kinh phí, xin đất của chính quyền để xây dựng nhà thờ Tổ kim hoàn khang trang, làm nơi thờ tự và ghi dấu vùng đất tổ - nơi khởi nguồn nghề kim hoàn rạng rỡ của Việt Nam. (còn tiếp)
