Theo ông Nguyễn Banh, Trưởng ban văn hóa của Tộc kim hoàn tại Huế, hằng năm, từ đường kim hoàn tại Huế có ba ngày lễ chính: ngày 7 tháng 2 âm lịch (giỗ đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ), ngày 27 tháng 2 âm lịch (giỗ đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương), và ngày 6 tháng 1 âm lịch (ngày Minh niên, mở hàng năm mới của người làm nghề kim hoàn).
Trang nghiêm lễ giỗ
Lễ giỗ tổ chính diễn ra vào ngày 7 tháng 2 âm lịch, đúng ngày giỗ của đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ, với nghi lễ truyền thống quy mô lớn hơn so với các ngày giỗ thông thường tại Huế. Buổi lễ quy tụ hàng trăm người trong ngành kim hoàn không chỉ từ Huế mà còn từ nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Họ trở về để cúng bái tổ sư, người có công khai sáng và truyền dạy nghề kim hoàn, đồng thời đây cũng là dịp gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, giúp đỡ nhau trong nghề và chia sẻ những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống.
Vào các ngày lễ tổ, từ đường Tộc kim hoàn được trang hoàng rực rỡ. Nến và hương được thắp từ ngoài vào trong nội điện, tạo không gian trang nghiêm. Sáng sớm ngày 7 tháng 2 âm lịch, các nghệ nhân kim hoàn lão thành mặc y phục cổ truyền lên dâng hương và làm lễ cáo tại lăng nhị vị tổ sư. Sau khi tế cáo tại lăng mộ, đông đảo con dân làm nghề quay về từ đường để thực hiện lễ chánh tế.
Trong khói hương nghi ngút, lễ tế tổ nghề bắt đầu với ba hồi dài trống chiêng. Nhạc lễ tấu lên, vị chánh tế sau khi kiểm tra lễ vật và rửa tay thì đến trước hương án. Đèn hương được thắp, trà rượu đầy ly, chánh tế dâng hương cáo lễ và quỳ lạy. Kế đến, trà rượu được rót tiếp, vị chánh tế lại quỳ trước hương án tổ nghề, văn tế được xướng lên để tri ân các vị tổ sư và tiền hiền nghề kim hoàn đã nâng đỡ cho ngành phát triển, giúp thợ vững tay nghề và an toàn trong chế tác. Vị chánh tế cũng tuyên đọc sắc phong tổ sư nghề kim hoàn Việt Nam do các vua triều Nguyễn ban, giúp người trong nghề hiểu biết về cuộc đời và hành trạng của các vị tổ. Sau khi đọc xong, người xướng hô lễ tất, chuông trống gióng ba hồi dài và nhạc tấu hồi kết, vị chánh tế lạy ba lạy. Sau đó, các vị trong ban tế lễ, nhạc lễ và phụ trách chiêng trống lần lượt lạy trước hương án tổ nghề.
Kết thúc lễ tế, những người thợ kim hoàn tham dự lần lượt thắp hương và dâng mâm hoa quả với tấm lòng thành kính. Sau lễ tổ là bữa tiệc đoàn viên sum vầy, thể hiện sự đoàn kết của con cháu làm nghề thợ kim hoàn trong và ngoài nước.
Triển vọng lễ hội
Theo nhà nghiên cứu Trần Văn Dũng, lễ tế tổ nghề kim hoàn là một hoạt động tín ngưỡng đặc trưng, khá quy mô, thu hút nhiều người thợ kim hoàn và du khách thập phương tham gia. Điều này cho thấy sự phát triển của nghề kim hoàn không chỉ về quy mô sản xuất mà còn trong các hoạt động sinh hoạt văn hóa tinh thần nghề nghiệp. Lễ hội phản ánh sự kết hợp giữa cầu quốc thái dân an và tế tổ nghề, đồng thời minh chứng tinh thần tri ân, tôn vinh lịch đại tổ nghề và các vị tiền hiền, góp phần làm phong phú đời sống sinh hoạt văn hóa tinh thần của người dân xứ Huế nói riêng và cả nước nói chung.
Ông Dũng nhận định: Có thể nói, qua những biến chuyển của thời đại, nghề kim hoàn không bị mai một mà còn được lưu giữ, truyền nghề và phát triển từ thế hệ này sang thế hệ khác. Dù vàng bạc, nữ trang có được sản xuất trên dây chuyền hiện đại đi chăng nữa, các vị tổ nghề kim hoàn vẫn luôn được coi trọng, tôn thờ và những ngày giỗ tổ như thế này vẫn luôn được tiếp nối tổ chức trang trọng bởi các thế hệ con cháu ngành kim hoàn Việt Nam.
Cũng theo ông Trần Văn Dũng, từ hai cụ tổ họ Cao, nghề kim hoàn đã được lưu truyền và phát triển khắp ba miền Việt Nam cùng một số nước trên thế giới, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngày nay, nghề kim hoàn trở thành một ngành thủ công truyền thống được ưa chuộng, không chỉ vì giá trị kinh tế mà còn vì trình độ thẩm mỹ của các sản phẩm kim hoàn chứa đựng nhiều sắc thái Việt. Khu lăng mộ và nhà thờ tổ nghề kim hoàn Việt Nam trên đất Huế luôn được các đệ tử, con cháu gìn giữ hương khói, trở thành nơi hành hương linh thiêng của những ai theo nghề kim hoàn để tri ân các bậc tiền nhân đã có công khai mở một nghề để lại danh thơm và hồn thiêng dân tộc.
Từ giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc của lễ tế tổ nghề, ông Trần Văn Dũng đề xuất ngành du lịch Huế nên tận dụng sự kiện này để phát triển du lịch. Các đơn vị doanh nghiệp lữ hành nên đầu tư thiết kế các tour du lịch cho du khách tham quan nghề kim hoàn và tham dự lễ hội khi lễ tế tổ nghề kim hoàn diễn ra, nhằm giới thiệu cho du khách hiểu biết đầy đủ hơn về sinh hoạt văn hóa tâm linh của người thợ kim hoàn ở Huế. (còn tiếp)
