Với hơn hai thập kỷ kiên trì, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng (sinh năm 1972, tại Thành phố Hồ Chí Minh) đã trở thành người tiên phong trong việc ứng dụng không ảnh để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Theo thống kê, đến nay ông và cộng sự đã giúp xác định vị trí mộ của 600 liệt sĩ trên khắp cả nước.
Cơ duyên từ nỗi đau gia đình
Hành trình của ông bắt đầu vào năm 2000, khi ở tuổi 27, ông lên đường tìm mộ người cậu ruột hy sinh tại chiến trường Quảng Nam năm 1972. Quá trình tìm kiếm gặp vô vàn khó khăn do thông tin ít ỏi, nhân chứng nhớ không chính xác, địa hình thay đổi. Chính trải nghiệm này đã thôi thúc ông tìm ra phương pháp khoa học.
“Tôi nhận ra rằng muốn tìm kiếm hiệu quả thì phải dựa vào tư liệu, đặc biệt là không ảnh – bằng chứng bất biến và khách quan”, ông Thắng chia sẻ.
Phương pháp giải mã không ảnh
Phương pháp của ông dựa trên việc phân tích ảnh chụp từ trên cao (máy bay, vệ tinh, UAV) kết hợp với công nghệ phân tích không gian. Quy trình gồm: đối chiếu tài liệu hai phía tham chiến, tìm kiếm không ảnh trinh sát, so sánh dấu vết với hiện trạng địa hình và mô tả nhân chứng để khoanh vùng khu vực nghi có hố chôn.
“Đây là quá trình đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và liên tục hiệu chỉnh”, ông Thắng nhấn mạnh.
Bước ngoặt sân bay Biên Hòa
Một trong những dấu mốc quan trọng là bức ảnh chụp sân bay Biên Hòa từ trên cao đăng trên web panoramio. Nhờ bình luận của một quân nhân Mỹ, ông Thắng đã dẫn dắt lực lượng tìm kiếm tìm thấy hố chôn tập thể 150 chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch Tết Mậu Thân 1968 vào ngày 17/4/2017. Sự kiện này khẳng định giá trị của không ảnh và mở ra hướng đi mới cho công tác tìm kiếm.
Kết hợp tư liệu lịch sử và nhân chứng
Ông Thắng cho biết: “Nhân chứng là yếu tố quan trọng nhưng thông tin thường rời rạc. Chúng tôi phải sàng lọc, đối chiếu với tài liệu lưu trữ. Nhiều cựu binh Mỹ đã hỗ trợ tích cực, cung cấp tư liệu và vận động đồng đội chia sẻ thông tin.” Sự kết hợp này giúp nâng cao độ tin cậy của dữ liệu.
Khó khăn và động lực
Khó khăn lớn nhất là sự thay đổi địa hình: nhiều khu vực từng là đồng trống nay trở thành khu dân cư. Sai số của không ảnh cũng là thách thức. Dù vậy, mỗi khi tìm được hài cốt liệt sĩ, niềm xúc động của gia đình lại tiếp thêm động lực cho ông. “Có trường hợp từ một thông tin ban đầu, chúng tôi xác định được vị trí chôn cất 14 liệt sĩ trong cùng một trận đánh”, ông kể.
Vai trò khoa học-công nghệ
Ông khẳng định: “Khoa học-công nghệ, nhất là công nghệ viễn thám, đóng vai trò rất quan trọng. Nó giúp tái hiện không gian quá khứ, xác định vị trí chính xác hơn, giảm đào tìm tràn lan. Tuy nhiên, yếu tố con người vẫn quyết định.”
Phối hợp với cơ quan chức năng
Ban đầu do là cá nhân nên ông chưa được tin tưởng, nhưng dần dần kết quả chính xác đã tạo dựng uy tín. Hiện ông là thành viên Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà trong Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Ông chủ yếu tham gia khâu nghiên cứu, định vị; việc quy tập do quân đội và địa phương đảm nhiệm.
Trường hợp tiêu biểu
Một trường hợp đáng chú ý là xác định khu vực có khoảng 900 hài cốt liệt sĩ tại một công viên ở Thành phố Hồ Chí Minh. Từ ảnh tư liệu năm 1968, ông xác định ba dãy mộ tập thể với sai số rất nhỏ, tạo cơ sở cho việc khai quật gần đây tại đường Lê Thị Riêng.
Đề xuất và gửi gắm
Ông đề xuất tạo điều kiện cho chuyên gia tiếp cận nguồn tư liệu, tăng cường phối hợp và xây dựng niềm tin. Với thế hệ trẻ, ông mong mỗi bạn có thể đóng góp theo cách riêng: “Tri ân không chỉ là trách nhiệm mà còn là sự tiếp nối những giá trị tốt đẹp của dân tộc.”
Hành trình của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng là biểu hiện sinh động của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
