Khám phá 'họ hàng' đông đúc của cây cà phê
Chúng ta thường nghe tên một vài giống cà phê nổi tiếng với hương vị đậm đà như Arabica và Robusta. Tuy nhiên, họ hàng của cây cà phê thực sự đông đúc hơn nhiều so với tưởng tượng. Cây cà phê có rất nhiều giống bản địa, phân bố ở các vùng địa lý khác nhau trên thế giới.
Nguồn gốc và tên gọi đa dạng
Loại thực phẩm quan trọng và giá trị này được cư dân Ethiopia thuở xưa – những người đầu tiên phát hiện và sử dụng đặc tính hữu ích của cà phê – gọi là Bun, nghĩa là “màu nâu” hay “đã rang lên”. Ở Ả Rập, nó mang tên Kawah, với ý nghĩa “sức mạnh” hoặc “sinh lực”. Khi pha chế thành đồ uống, nó được gọi là Quahouch. Người Thổ Nhĩ Kỳ gọi hạt cà phê là Chaube, còn cà phê dạng lỏng là Kahve. Với người Ba Tư, nó là Karweh; với người bản địa ở quần đảo Mã Lai, nó là Kopi. Cuối cùng, nó là Kaffa hay Caffie đối với cư dân khu vực Narca, miền đông nam Abyssinia. Tại đây, cây cà phê mọc dại um tùm, và chính từ nơi này mà nhà thực vật học Linnaeus cùng các cộng sự đã chọn Coffea làm tên khoa học cho loài cây này.
Phân loại và đặc điểm của chi Coffea
Chi Coffea được các nhà thực vật học chia thành khoảng sáu mươi loài, trong đó mười lăm loài có nguồn gốc từ châu Phi, bảy loài từ châu Á và khoảng hai mươi hai loài từ châu Mỹ. Tuy nhiên, có nhiều lý do để cho rằng, dù gọi là “loài”, đa số chỉ là những giống khác nhau thuộc về một chi duy nhất do sự khác biệt về điều kiện đất đai, khí hậu và phương pháp trồng trọt. Trong thực vật học, cà phê được phân loại là một loài thuộc lớp Pentandria và họ Rubiaceae theo Linnaeus, nhưng theo một số quan điểm khác, nó thuộc họ Cinchonacece – một họ cây bao gồm nhiều loài cây bụi nhiệt đới cho quả mọng.
Cây cà phê là một loài cây bụi thường xanh. Trong điều kiện tự nhiên, nó có thể phát triển đến độ cao từ 5,5 đến 6 mét, với hình dạng thẳng đứng, thon nhỏ, thân rất thẳng và phần lớn chiều dài thân không có cành, chỉ ở ngọn mới chẻ ra vài cành rủ xuống, ít nhưng dài. Hệ thống rễ của cây cà phê gồm rễ tơ chùm mỏng mảnh ăn sâu dưới lòng đất và một rễ cọc chính đóng vai trò cốt yếu.
Khi được nuôi trồng, cây phát triển thành dạng cây bụi thấp, mọc dày và có hệ thống, chiều cao trung bình chỉ đạt khoảng 1,2 đến 1,8 mét. Điều này là do sự tăng trưởng chiều cao bị kìm hãm bởi lưỡi dao cắt tỉa của người trồng, cùng với biện pháp cắt và tỉa ngọn thường xuyên để tạo hình chóp, nhằm tăng sản lượng, cải thiện chất lượng sản phẩm và tạo điều kiện thu hoạch dễ dàng hơn. Các cành chĩa ngang ra, đơn giản và đối xứng, mọc đều từ mặt đất trở lên, nhưng càng lên ngọn càng rũ xuống. Cành hình trụ, dẻo dai, mọc thưa, tỏa rộng và chúc xuống, tương tự cành cây táo, tạo nên vẻ đẹp mắt.
Lá, hoa và trái cà phê
Lá cà phê dài từ 10 đến 15 cm, khi phát triển hết cỡ rộng từ 5 đến 7,5 cm, có hình trứng thuôn dài, mũi nhọn, trơn láng. Mặt trên màu xanh sẫm bóng loáng, mặt dưới nhạt hơn, kết cấu chắc và dai, rất giống lá nguyệt quế Bồ Đào Nha. Lá mọc trên cành được ba năm, có đặc tính tạo cảm giác khỏe khoắn và hưng phấn nhẹ.
Hoa cà phê mọc thành cụm dày ở sát các nách lá, có hình phễu, hoa nhỏ nhưng nhiều. Đài hoa có năm cánh hình ống, năm nhị hoa và một vòi nhụy duy nhất chẻ làm hai. Hoa trắng tinh, có mùi thơm ngát nồng nàn, gần giống hoa lài. Khi hoa nở, cây cà phê trông cực kỳ đẹp, tuy nhiên hoa rất chóng tàn, chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Hoa thường nở hai hoặc ba lượt, sau một hai ngày sẽ từ từ ngả sang màu nâu rồi tàn đi. Quá trình này diễn ra càng chậm càng tốt cho vụ thu hoạch, vốn luôn được ước tính dựa vào số lượng hoa.
Trái cà phê nhanh chóng xuất hiện sau hoa, mọc ra ở nách lá. Đây là loại quả mọng chắc thịt, ban đầu có màu xanh lục và khá cứng, sau đó dần chuyển sang sắc vàng khi chín dưới ánh nắng. Màu sắc thẫm dần không đồng đều, với sắc đỏ tươi hoặc đỏ sậm lan ra khắp bề mặt. Ở giai đoạn này, trái có kích cỡ và hình dạng giống quả cherry nhỏ. Khi trưởng thành, trái cà phê khoác lên màu đỏ thẫm hoặc đen tím đậm bóng loáng, với lớp vỏ láng mịn. Ở cả hai trạng thái nở hoa và ra trái, cây cà phê mang sắc hương tươi đẹp và đa dạng khó nơi nào sánh bằng.
Là cây thường xanh, tán lá cà phê lúc nào cũng xanh tươi. Vào mùa thu, hoa nở điểm xuyết giữa những chiếc lá xanh thẫm, tựa như bông tuyết, tưởng chừng nở rộ mãi không ngừng. Cây tiếp tục cho trái trong khi hoa dần trưởng thành. Không có gì phi thường hay ấn tượng hơn năng lực sản sinh của nó: mùa nào ta cũng thấy hoa, lá và trái chín trên cùng một cây vào cùng một thời điểm. Có thể hái trái bất cứ lúc nào, nhưng thường chỉ có hai vụ thu hoạch định kỳ trong một năm.
