Vào cuối tháng 4 vừa qua, tại phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đã diễn ra Diễn đàn Di sản Cà-phê do Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk phối hợp cùng UNESCO, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh và Tập đoàn Trung Nguyên Legend tổ chức. Sự kiện này nhằm giới thiệu tri thức trồng và chế biến cà-phê của địa phương đến bạn bè quốc tế, đồng thời quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Tây Nguyên, thúc đẩy đối thoại đa văn hóa và nâng cao giá trị ngành cà-phê Việt Nam, từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ cà-phê thế giới.
Di sản cà-phê dưới nhiều góc độ tiếp cận
Diễn đàn đã thu hút gần 40 bài nghiên cứu và tham luận từ các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và quốc tế. Các bài viết tiếp cận cà-phê từ nhiều khía cạnh khác nhau, bao gồm kinh tế, xã hội, văn hóa, di sản học, công nghệ chế biến, chuỗi giá trị toàn cầu và phát triển bền vững. Bốn phiên thảo luận chuyên sâu đã được tổ chức với các chủ đề: “Lịch sử cà-phê thế giới”; “Quy trình trồng và sản xuất cà-phê”; “Văn hóa tiêu dùng toàn cầu và diễn trình phát triển của di sản cà-phê”; và “Thực hành tốt trong bảo vệ và phát triển bền vững”.
Quy trình trồng và sản xuất cà-phê: Hệ sinh thái gắn kết tri thức bản địa
Tại phiên chuyên đề về quy trình trồng và sản xuất, các thảo luận tập trung vào hệ sinh thái trồng và sản xuất cà-phê như một chỉnh thể gắn kết giữa tri thức bản địa, cảnh quan văn hóa và sinh kế cộng đồng. Nhiều ý kiến phân tích chuỗi giá trị cà-phê toàn cầu, trách nhiệm xã hội của ngành cà-phê đối với cộng đồng. Các chuyên gia cũng đưa ra định hướng phát triển Đắk Lắk từ vùng nguyên liệu trọng điểm thành “thủ phủ” cà-phê thế giới, gắn với hành trình xây dựng cảnh quan văn hóa cà-phê Việt Nam hướng tới trở thành di sản UNESCO, đồng thời thúc đẩy hệ sinh thái cà-phê trong tiến trình chuyển đổi xanh toàn cầu.
Văn hóa tiêu dùng và di sản sống
Ở chủ đề “Văn hóa tiêu dùng toàn cầu và diễn trình phát triển của di sản cà-phê”, các diễn giả gợi mở cách tiếp cận từ góc độ văn hóa, lối sống, cách con người gặp gỡ, đối thoại và sáng tạo. Sự chuyển hóa của không gian cà-phê từ trải nghiệm tiêu dùng sang không gian văn hóa và di sản, cùng với ứng dụng công nghệ số, đang góp phần định hình cà-phê như một “di sản sống” có khả năng thích ứng và lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại.
Thực hành tốt trong bảo vệ và phát triển bền vững
Phiên chuyên đề về thực hành tốt đã chia sẻ những mô hình cụ thể từ Thái Lan và cách tiếp cận của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) về hệ thống cà-phê bền vững, hài hòa giữa sinh kế cộng đồng và môi trường. Các diễn giả làm rõ khái niệm và tiêu chí “thực hành bảo vệ tốt” theo UNESCO, nhấn mạnh vai trò trung tâm của cộng đồng trong việc gìn giữ, trao truyền và phát huy di sản, cũng như cơ hội phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Di sản sống trong dòng chảy toàn cầu
Phát biểu tại diễn đàn, ông Đào Mỹ, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk, cho biết: “Diễn đàn là hoạt động thiết thực nhằm làm rõ hơn giá trị nổi bật của di sản cà-phê trong bối cảnh toàn cầu hóa, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về bảo vệ di sản.” Qua diễn đàn, có thể thấy cà-phê không chỉ là sản phẩm nông nghiệp hay một ngành kinh tế, mà còn được coi như “di sản sống”, không gian văn hóa nơi kết tinh tri thức, tập quán, lối sống và các giá trị tinh thần được cộng đồng sáng tạo, thực hành và trao truyền.
Ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Theo Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, di sản không được hiểu là một vật thể hay sản phẩm, mà là tri thức, kỹ năng, tập quán xã hội và những ý nghĩa mà cộng đồng thừa nhận là một phần đời sống văn hóa của mình và trao truyền qua nhiều thế hệ.” Lịch sử phát triển của cà-phê không chỉ là lịch sử của một loại cây trồng, mà còn là lịch sử của giao lưu, thương mại, tri thức, sáng tạo và khát vọng phát triển. Mỗi vùng đất, quốc gia khi tiếp nhận cà-phê đều góp phần làm giàu thêm giá trị chung bằng bản sắc riêng biệt, tạo nên hệ sinh thái văn hóa đa dạng, đặc sắc và kết nối trong dòng chảy toàn cầu.
Việt Nam, với vị trí là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu cà-phê hàng đầu thế giới, hội tụ những điều kiện đặc biệt để hình thành và phát triển nền văn hóa cà-phê giàu bản sắc. Tại Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, cà-phê gắn liền với hệ tri thức bản địa về trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, thưởng thức, ứng xử văn hóa và tổ chức đời sống, hội tụ những giá trị của “di sản sống” cần tiếp tục được bảo tồn và phát huy trong đời sống hiện đại.
Tháng 3 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trao chứng nhận “Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc nhận diện những giá trị nổi bật của di sản này như một chỉnh thể văn hóa sống động, có chiều sâu lịch sử và giá trị cộng đồng, mang ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Thứ trưởng Thường trực Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ nhấn mạnh: “Việc giới thiệu ‘Tri thức trồng và chế biến cà-phê Đắk Lắk’ đến quốc tế sẽ quảng bá hình ảnh vùng đất và con người Tây Nguyên, thúc đẩy đối thoại đa văn hóa, nâng cao giá trị gia tăng của ngành cà-phê Việt Nam; qua đó, từng bước xác lập vị thế của cà-phê Việt Nam trên bản đồ cà-phê thế giới.”
