Cá khoai, còn được gọi là cá cháo, là một loại đặc sản biển nổi tiếng của Việt Nam. Khác với nhiều loại cá biển thông thường, cá khoai có ngoại hình khá mềm mại và yếu đuối. Thân cá thon dài, màu trắng đục, không có vảy và xương mềm như sụn. Tên gọi "khoai" bắt nguồn từ đặc điểm thịt cá khi nấu chín trắng muốt, tan trong miệng như ăn cháo, vị ngọt lịm và không có xương dăm, chỉ có một dây sống lưng rất mềm.
Phân bố và mùa vụ
Cá khoai phân bố rộng ở vùng biển Việt Nam, tập trung nhiều tại các tỉnh ven biển miền Trung và miền Bắc như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và kéo dài vào một số vùng ven biển Nam Trung Bộ. Loài cá này thường sống ở tầng đáy, khu vực gần bờ, nơi có bùn cát pha và độ mặn vừa phải.
Mùa cá khoai rộ nhất thường từ tháng 10 âm lịch đến hết tháng Giêng, tháng Hai năm sau, trùng với thời điểm gió mùa đông bắc. Đây là lúc ngư dân ven biển tranh thủ ra khơi gần bờ bằng thuyền nhỏ, sử dụng lưới kéo hoặc lưới giăng để đánh bắt. Do chỉ xuất hiện nhiều theo mùa, cá khoai được xem là "đặc sản thời vụ", hết mùa rất khó tìm.
Đặc điểm và giá trị dinh dưỡng
Cá khoai trưởng thành dài khoảng 15–25 cm. Dù nhỏ và mềm, nhưng cá khoai có mùi thơm tự nhiên, vị ngọt thanh, phù hợp để nấu canh, nấu cháo hoặc nhúng lẩu. Nhờ tính mùa vụ, cá khoai thường có giá cao, trung bình 100.000 đồng/kg tại biển, và dao động từ 130.000 đến 350.000 đồng/kg khi bán tại chợ.
Theo nghiên cứu, trong 100g cá khoai chứa 220 calo, 10g chất béo, hơn 18mg cholesterol, 15g protein và 4g chất xơ. Cá khoai giàu protein dễ tiêu hóa, ít chất béo, giàu canxi, hỗ trợ giảm cân và xây dựng cơ bắp. Theo Đông y, cá khoai có vị ngọt, tính mát, không độc, giúp bổ hư, làm mát huyết, nhuận tràng, hỗ trợ chức năng ngũ tạng, đặc biệt tốt cho người suy nhược, nóng trong, huyết hư, táo bón, ho khan và cả người tiểu đường.
Vai trò với ngư dân
Dù không có giá trị kinh tế cao như cá thu hay cá ngừ, cá khoai mang ý nghĩa quan trọng với ngư dân vào mùa biển động. Việc đánh bắt cá khoai gần bờ giúp họ có thêm thu nhập trang trải cuộc sống. Tuy nhiên, do thân mềm, khó bảo quản, cá khoai chủ yếu được bán tươi trong ngày. Một số địa phương đã chế biến thành sản phẩm giá trị gia tăng như cá khoai đông lạnh, cháo cá khoai đóng gói nhưng quy mô còn nhỏ.
Các món ngon từ cá khoai
Canh cá khoai nấu chua
Canh cá khoai là món phổ biến nhất, được nấu với cà chua, dứa, me hoặc lá giang. Cá khoai tươi được rửa sạch với nước muối loãng, ướp gừng, tiêu, sả, hành tỏi và ớt. Khi nấu, cá được cho vào nồi nước dùng phi thơm hành, đun liu riu để thịt chín mềm. Cà chua và rau thơm thêm vào cuối tạo vị chua dịu, cay nhẹ, ngọt tự nhiên. Món canh này thích hợp dùng nóng trong bữa cơm gia đình.
Cháo cá khoai
Cháo cá khoai là món ăn quen thuộc vào ngày mưa gió. Cá khoai làm sạch, nấu cùng gạo đến khi cháo sánh mịn. Thịt cá tan đều vào cháo, tạo vị ngọt nhẹ tự nhiên. Khi thưởng thức, cháo mềm mượt, thơm ấm, phù hợp với mọi lứa tuổi, đặc biệt là người ốm, trẻ nhỏ và người cao tuổi.
Lẩu cá khoai chua cay
Lẩu cá khoai chua cay là đặc sản Quảng Bình. Cá khoai được làm sạch, cắt khúc, nhúng vào nồi lẩu đang sôi. Thịt cá mềm, ngọt, không bở, kết hợp nước lẩu chua cay đậm đà, tạo trải nghiệm khó quên, nhất là trong tiết trời se lạnh.
Cá khoai chiên giòn
Cá khoai chiên giòn là lựa chọn yêu thích của nhiều người. Cá được lọc xương, tẩm bột mỏng, chiên vàng giòn. Bên ngoài giòn rụm, bên trong ngọt thơm. Món này thường dùng kèm tương ớt hoặc nước chấm chua ngọt, được trẻ nhỏ và tín đồ ăn vặt ưa chuộng.
Cá khoai kho tiêu
Cá khoai kho tiêu mang hương vị đậm đà, hao cơm. Cá ướp gia vị vừa phải, kho lửa nhỏ để thấm đều. Vị cay nồng của tiêu hòa quyện vị ngọt tự nhiên của cá, tạo nên món ăn dân dã, ấm cúng cho bữa cơm gia đình.
