Cá dầm xanh (tên khoa học Sinilabeo lemassoni), loài cá quý hiếm từng được dâng lên vua chúa, đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cục bộ do đánh bắt quá mức. Loài cá này chỉ phân bố ở ba quốc gia: Việt Nam, Trung Quốc và Lào, theo dữ liệu từ GCA thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (RIA1).
Đặc điểm sinh học và phân bố
Cá dầm xanh thuộc họ Cyprinidae (họ cá chép), sinh sống chủ yếu ở vùng trung và thượng lưu các sông lớn miền Bắc như sông Đà, sông Thao, sông Chảy, sông Cầu, sông Mã. Chúng thích nghi với môi trường nước chảy xiết, nhiều ghềnh đá. Thân cá dài, dẹp bên, màu xám nâu ở lưng, bụng trắng nhạt, có đốm đen ở gốc vảy. Mõm nhô ra, miệng dưới nằm ngang, hai cặp râu ngắn. Mắt lớn nằm trên đầu, giúp quan sát tốt dưới đáy sông. Ruột cá rất dài, gấp nhiều lần chiều dài cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa thức ăn thực vật.
Giá trị văn hóa và dinh dưỡng
Trong lịch sử, cá dầm xanh từng được mệnh danh là 'cá tiến Vua', thuộc nhóm 'Ngũ quý hà thủy' cùng với cá anh vũ, cá lăng, cá chiên và cá bỗng. Thịt cá chắc, thơm ngọt, ít xương dăm, ruột nhỏ chỉ lớn hơn chiếc tăm. Theo Thuysanvietnam, loài cá này chứa nhiều dinh dưỡng như đạm, protein, canxi, chất béo, vitamin và khoáng chất.
Nguy cơ tuyệt chủng và bảo tồn
Do đánh bắt quá mức bằng điện giật và lưới, quần thể tự nhiên suy giảm nghiêm trọng. Cá dầm xanh chỉ sống trong môi trường nước sạch, không thể tồn tại ở ao tù hay nước ô nhiễm. Từ năm 1996, loài này được liệt kê trong danh mục cần bảo vệ của ngành thủy sản. Các nỗ lực bảo tồn hiện tập trung vào thả giống vào sông để phục hồi quần thể.
Giá trị kinh tế hiện tại
Theo khảo sát thị trường, giá cá dầm xanh dao động 300.000 – 500.000 đồng/kg, tùy kích cỡ. Cá tự nhiên hoặc kích thước lớn có giá cao hơn. Các nhà hàng thường đặt mua để chế biến các món như nướng than, om măng chua, hấp hoặc kho. Với tiến bộ khoa học, hy vọng loài cá này sẽ được phục hồi bền vững, mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương và bảo tồn đa dạng sinh học.
