Nằm cách trung tâm Buôn Ma Thuột khoảng 2 km về hướng Bắc, ở cuối con đường Trần Nhật Duật, Buôn Akô Dhông (hay còn gọi là buôn Cô Thôn) đến nay vẫn còn nguyên vẹn những nét đặc trưng của buôn làng Ê Đê xưa.
Theo tiếng của người Ê Đê, "Ako" là đầu nguồn, "Dhong" nghĩa là "lũng". Akô Dhông là lũng đầu nguồn, tức nằm ở thượng nguồn của 6 con suối nổi tiếng: Ea Dinh, Ea Dung, Ea Pui, Ea Giang, Ea Nuôl và Thun M’Nung.
Lịch sử hình thành và kiến trúc nhà dài
Buôn Akô Dhông được thành lập từ năm 1956, khi ông Y Diêm Niê (Ama H'rin) di cư từ M'Đrắk đến Buôn Ma Thuột khai hoang, lập buôn. Buôn rộng khoảng 62 ha, hiện có 32 căn nhà dài với 64 hộ dân. Hầu hết các hộ dân đều dựa vào văn hóa tại chỗ để phát triển du lịch thông qua dịch vụ ăn uống, lưu trú.
Đi dọc con đường trong buôn, du khách sẽ chiêm ngưỡng kiến trúc nhà dài dài 12-25 m, nằm san sát kéo dài từ đầu đến cuối đường. Nhà dài là nét đặc trưng của văn hóa Ê Đê, mỗi khi có con gái đi lấy chồng, ngôi nhà lại được nối thêm một đoạn tạo không gian sinh hoạt cho đôi vợ chồng mới, phản ánh sinh động chế độ mẫu hệ.
Buôn làng giàu mạnh và nét văn hóa đặc sắc
Theo ghi chép, Cô Thôn từng là buôn làng giàu mạnh nhất Tây Nguyên, nơi người dân biết phát triển kinh tế. Ngày nay, dù kiến trúc đang dần phai mờ nhưng buôn vẫn được mệnh danh là "buôn làng trong phố" đẹp nhất thủ phủ cà phê. Nhiều cổng nhà có họa tiết khắc hoạt động, điệu múa thường ngày của bà con.
Bên trong nhà, các thế hệ gia đình Ê Đê còn gìn giữ nhiều bộ cồng chiêng, nhạc cụ truyền thống. Nghệ nhân Ama H’Loan (tên thật Y Bông Niê) năm nay 86 tuổi vẫn miệt mài nghiên cứu, chế tác nhạc cụ, như cây đại thụ giữa buôn làng giữ mạch nguồn văn hóa dân tộc.
Không gian xanh và trải nghiệm du lịch
Từ trên cao nhìn xuống, những ngôi nhà dài nằm lọt thỏm giữa những con đường cây xanh, tán rộng, giữ khí hậu quanh năm mát mẻ. Khi tham quan, du khách dễ dàng cảm nhận vẻ đẹp bình yên của buôn trong lòng thành phố.
Chị Ngô Phương Anh (Phú Thọ) cùng đoàn du lịch khám phá Đắk Lắk trong 3 ngày chia sẻ: "Mình đã đi nhiều tỉnh, tìm hiểu văn hóa các dân tộc phía Bắc như Dao, Nùng, Hà Nhì, Mông và lần này là dân tộc Ê Đê tại Tây Nguyên. Mỗi dân tộc có nét riêng thú vị, mình cũng được thưởng thức ẩm thực bản địa ở đây, lạ theo cách riêng".
Ẩm thực bản địa độc đáo
Tại buôn Akô Dhông, bên cạnh khám phá không gian văn hóa Ê Đê, du khách có thể thưởng thức các món đặc sản dân dã như: lá mì xào, gỏi mít non, đậu đũa giã, canh cà đắng, cà đắng giã lá é, món vếch bò (chế biến từ ruột non, gan, đuôi bò), bắp chuối giã đậu phộng, canh bột lá yao, thịt heo nướng, gà nướng, cơm lam…
Buôn du lịch cộng đồng
Năm 2023, Buôn Akô Dhông chính thức được công bố là buôn du lịch cộng đồng và được chọn là mô hình điểm để nhân rộng phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh. Giờ đây, Akô Dhông không chỉ là một buôn làng, điểm đến du lịch hấp dẫn mà còn là "chứng nhân" sống động cho văn hóa Ê Đê ở Tây Nguyên.
