Với diện tích khoảng 10.500 ha, bao gồm toàn bộ xã Kim Liên và một phần xã Vạn An, Khu du lịch quốc gia Kim Liên có tâm điểm là Di tích Kim Liên với 4 cụm: cụm di tích làng Sen, di tích làng Hoàng Trù, di tích núi Chung và khu mộ bà Hoàng Thị Loan (thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh). Các điểm vệ tinh xung quanh bao gồm: đền thờ và mộ vua Mai Hắc Đế, Khu lưu niệm Phan Bội Châu, Khu lưu niệm Lê Hồng Phong…
Ngôi nhà ở làng Hoàng Trù, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh chào đời vào sinh sống từ năm 1890 - 1895. Mỗi năm, Kim Liên đón hàng triệu lượt khách ghé thăm. Đây là nơi cậu bé Nguyễn Sinh Cung (tên khai sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh) chào đời và gắn bó đến năm 16 tuổi. Những ngôi nhà tranh, đồ dùng sinh hoạt của gia đình Bác và không gian làng quê Việt Nam cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 vẫn được gìn giữ gần như nguyên bản.
Ông Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ Chủ tịch Hồ Chí Minh, xuất thân từ gia đình nông dân, sớm mồ côi cha mẹ, được nhà nho Hoàng Xuân Đường ở làng Hoàng Trù xin đem về nuôi, sau đó ông thành thân với bà Hoàng Thị Loan. Đây là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh chào đời và sinh sống khoảng 5 năm (từ năm 1890 - 1895), trước khi theo cha mẹ vào Huế. Cụm di tích này hiện có căn nhà của gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà cụ Hoàng Xuân Đường (ông ngoại Bác Hồ), nhà thờ chi họ Hoàng Xuân...
Cách Hoàng Trù khoảng 2 km là làng Sen. Khoa thi Hội năm Tân Sửu (1901), cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng. Lần đầu tiên làng Sen có người đỗ đạt cao khiến dân làng rất vui mừng và tự hào. Người dân trong làng đã dành mảnh đất rộng khoảng 2.500 m2 của làng, cùng nhau dựng một ngôi nhà tranh 5 gian và mời gia đình ông Phó bảng về ở. Sau khi thân mẫu Hoàng Thị Loan qua đời ở Huế, năm 1901, cậu bé Nguyễn Sinh Cung theo cha là cụ Phó bảng về quê sinh sống tại đây đến năm 1906.
Năm 1956, sau khi có chủ trương của Đảng khôi phục các di tích về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Kim Liên, các chuyên gia bảo tồn bảo tàng đã tiến hành sưu tầm các hiện vật từng gắn bó với gia đình Bác Hồ. Ngôi nhà bằng gỗ mà dân làng đã dựng cho cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc bị bán đi, đã được tìm thấy và mua lại, đem về phục dựng lại trên nền đất cũ. Ngôi nhà của gia đình Bác ở làng Sen.
Trên cơ sở các di tích lưu niệm đã có, năm 1970, Bảo tàng Kim Liên ra đời. Năm 1979, Bộ VH-TT công nhận Kim Liên là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 1983, UBND tỉnh Nghệ Tĩnh quyết định đổi tên thành Khu di tích Kim Liên. Năm 2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định xếp hạng di tích Kim Liên thành di tích quốc gia đặc biệt.
Lan tỏa giá trị không gian di tích
Không gian làng quê yên bình, mộc mạc với những hiện vật vẫn còn được lưu giữ khá nguyên vẹn tại Khu di tích Kim Liên đã tạo nên sức hút đặc biệt đối với du khách. Trong tiếng thuyết minh nhẹ nhàng của các nữ hướng dẫn viên, mỗi câu chuyện về tuổi thơ, gia đình và cuộc đời của Bác Hồ như sống dậy đầy chân thực, gần gũi, khiến người xem có cảm giác Bác và gia đình vẫn đang hiện diện nơi đây.
Ông Hoàng Minh Thành, Trưởng phòng Quản lý và phát triển tài nguyên du lịch, Sở VH-TT-DL Nghệ An, cho biết sắp tới tại di tích Kim Liên sẽ có thêm sản phẩm biểu diễn thực cảnh bằng công nghệ, kết hợp giữa các làn điệu dân ca xứ Nghệ và công nghệ trình diễn ánh sáng hiện đại. Sản phẩm này kinh phí từ nguồn xã hội hóa, do doanh nghiệp đầu tư. Ngoài ra, tại đây sẽ mở khu chợ quê, tái hiện không gian và các món ăn, sản vật địa phương đầu thế kỷ 19.
Du khách nghe thuyết minh về tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại nhà căn nhà của gia đình Bác ở làng Sen. Hiện nay, dự án khu du lịch văn hóa với tổng vốn hơn 1.735 tỉ đồng đang được tiến hành xây dựng trên diện tích 43 ha, cách làng Sen và làng Hoàng Trù khoảng 2 km, do Tập đoàn T&T làm chủ đầu tư. Đây là tổ hợp khu văn hóa, dịch vụ du lịch, khu thực nghiệm, bảo tồn nông nghiệp... bổ sung thêm hạ tầng du lịch cho Kim Liên. "Mục tiêu để người dân, du khách đến với Kim Liên hiểu rõ hơn về gia đình Bác, về các giá trị tư tưởng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại và được trải nghiệm văn hóa bản địa", ông Thành nói.
Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19.5.1890 - 19.5.2026), tỉnh Nghệ An tổ chức Lễ hội Làng Sen 2026 từ ngày 18 đến 30.5 với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và có sự tham gia của nhiều ca sĩ, nghệ sĩ đến từ TP.HCM. Lễ hội nhằm khẳng định giá trị di sản, tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh, đồng thời tôn vinh nét đẹp văn hóa truyền thống của làng Sen. Đây cũng là dịp để các thế hệ người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, ôn lại lịch sử, bồi đắp lòng tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước.
