Di sản văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực kinh tế đặc biệt, không chỉ dừng lại ở ký ức quá khứ. Khi được khai thác đúng hướng, những giá trị văn hóa bản địa có thể tạo sinh kế, thu hút du lịch và mở ra động lực phát triển bền vững.
Từ di sản xưa, mở lối phát triển nay
Năm 1993, Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh di sản văn hóa thế giới. Sau đó, nhiều di tích ở đây được trùng tu như điện Kiến Trung, điện Thái Hòa, điện Cần Chánh. Bên cạnh di tích vật thể, Huế còn có hệ thống di sản phi vật thể gắn với nghi lễ cung đình. Nhiều hoạt động từng chỉ tồn tại trong sử sách đã bước ra thành sản phẩm trải nghiệm văn hóa cho du khách: lễ đổi gác tại Ngọ Môn được tổ chức hằng ngày; lễ Ban sóc, lễ Truyền lô cùng nhiều trò chơi cung đình như đầu hồ, đổ xăm hường được phục dựng. Các giá trị cung đình giúp hình thành sản phẩm văn hóa du lịch.
Ở Đà Nẵng, nghiên cứu về cảng thị cổ Trung Phường cùng đề xuất hồi sinh biểu tượng ghe bầu đang mở ra cách tiếp cận mới trong phát triển du lịch văn hóa của vùng đông nam thành phố. Các nhà nghiên cứu cho rằng Trung Phường từng là thương cảng quốc tế quan trọng của Champa và được nhiều học giả xem là tiền thân của thương cảng Hội An. Nhiều chuyên gia đề xuất khảo cổ, số hóa tư liệu, lập bản đồ di sản, phục dựng ghe bầu và xây dựng Trung Phường thành không gian văn hóa - lịch sử gắn với du lịch.
Bí thư Đảng ủy xã Duy Nghĩa (địa phương có cảng thị cổ Trung Phường) Nguyễn Văn Hòa nhìn nhận việc nghiên cứu xây dựng không gian trưng bày chuyên đề, phục dựng các giá trị văn hóa bản địa và ký ức ghe bầu sẽ góp phần đưa di sản trở thành động lực phát triển của vùng đông nam Đà Nẵng. Phó chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng cần đặt di sản trong mối liên kết với quy hoạch đô thị, phát triển du lịch, giáo dục và chuyển đổi số; đồng thời kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm và các điểm đến dọc sông Thu Bồn để hình thành các tuyến trải nghiệm văn hóa.
Sân khấu hóa lễ thiết triều và phục dựng điện Kính Thiên
Tại Hoàng thành Thăng Long, cuộc phục dựng điện Kính Thiên vẫn đang rốt ráo thực hiện, bên cạnh việc tiếp tục tìm kiếm và làm hồ sơ di sản UNESCO cho tòa thành Cổ Loa. Theo ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, dự kiến tháng 9.2026 sẽ hoàn thành hồ sơ Cổ Loa gửi UNESCO. Ông cho biết sẽ gắn kết hai di sản Kính Thiên và Cổ Loa vào trong một chuỗi trải nghiệm văn hóa.
Trong cả nước, việc cổ phục trở lại đã mau chóng hình thành "nền kinh tế cổ phục". Các nhà thiết kế, làng nghề, hiệu may, tiệm chụp ảnh cùng nhau đưa cổ phục đến tay người tiêu dùng. Các đám cưới có sử dụng áo ngũ thân cho chú rể, áo Nhật Bình cho cô dâu không còn xa lạ.
Bảo tàng sáng đèn làm kinh tế đêm
Nhiều bảo tàng đang thay đổi để không chỉ là không gian lưu trữ trưng bày hiện vật. Dịp kỷ niệm 50 năm TP. Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai bảo tàng của TP.HCM đồng loạt mở cửa buổi tối với nhiều hoạt động văn hóa. Không gian bảo tàng quen thuộc ban ngày được làm mới bằng các chương trình âm nhạc, trà đạo, ẩm thực, trình diễn nghề thủ công và trải nghiệm tương tác.
Tại Bảo tàng TP.HCM, du khách được tham quan, thưởng thức nghệ thuật, trải nghiệm thủ công, ẩm thực truyền thống. Trong khi đó, chuỗi Museum Moon tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM đưa các đêm nhạc của những nghệ sĩ nổi tiếng vào không gian nghệ thuật giàu giá trị di sản. Theo Phó giám đốc Sở VH-TT TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt, nếu được duy trì thường xuyên, các mô hình này có thể trở thành sản phẩm bổ trợ cho kinh tế đêm của TP.HCM. Việc mở cửa bảo tàng ban đêm không chỉ kéo dài thời gian phục vụ công chúng mà còn mở thêm hướng khai thác di sản khi âm nhạc, ẩm thực, trình diễn và trải nghiệm cùng tham gia vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.
Đây cũng là hướng chuyển của nhiều bảo tàng ở Hà Nội. Bảo tàng Mỹ thuật VN vừa có chuỗi đối thoại với họa sĩ, vừa có những buổi hòa nhạc cổ điển trong sân bảo tàng. Bảo tàng Phụ nữ VN đã đưa sân khấu vào trải nghiệm qua Huyền thoại tuổi thanh xuân, tác phẩm về 10 nữ thanh niên xung phong tại Ngã ba Đồng Lộc.
Di sản nuôi sống cộng đồng
PGS-TS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học, chia sẻ kinh nghiệm làm các bảo tàng ở làng, trong đó có làng nhiếp ảnh Lai Xá (Hà Nội). Ở đó, cộng đồng làng đầu tư, giới thiệu về truyền thống nhiếp ảnh của mình. Họ tự thu xếp cách vận hành bảo tàng, cũng hưởng lợi từ bảo tàng. Ông Huy cho biết cộng đồng di sản đóng vai trò quan trọng.
Tại làng nghề Bát Tràng, Bảo tàng gốm Bát Tràng đang thu hút công chúng; cùng với đến bảo tàng, khách du lịch cũng tham quan các không gian trong làng khác. Di sản văn hóa ẩm thực Bát Tràng (vừa được ghi danh di sản phi vật thể quốc gia) cũng rất thu hút với các món đặc trưng như canh măng mực, mực xào su hào, nem chim bồ câu. Tại Đường Lâm, bên cạnh việc ngắm các công trình kiến trúc xưa, du khách được xem người làng làm tương, làm món thịt quay, ăn gà Mía đặc sản.
Ở làng gốm Bàu Trúc (Khánh Hòa), nghề gốm tạo việc làm cho khoảng 400 - 500 lao động thuộc hơn 200 hộ dân. Mô hình du lịch cộng đồng triển khai từ năm 2018 với hơn 40 thành viên tham gia các nhóm nghệ nhân, ẩm thực, văn nghệ và thuyết minh cũng giúp người dân có thêm thu nhập từ dịch vụ du lịch. Dịp hè năm nay, làng nghề đón trung bình 1.500 - 2.000 lượt khách mỗi ngày. Theo ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc HTX Gốm Chăm Bàu Trúc, từ khi nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh, lượng khách tăng mạnh, tạo động lực để làng nghề phát triển các hoạt động trải nghiệm và quảng bá văn hóa Chăm.
Liên kết vùng và mở rộng số hóa
Một trong những lưu tâm khi Hà Nội định hướng phát triển kinh tế đêm, trong đó có kinh tế di sản đêm, là làm sao kết nối được các điểm di sản thành tuyến, thành một cụm mạnh. UBND TP. Hà Nội đưa vào chương trình hành động: "Phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa ban đêm tại 100% các di tích quốc gia đặc biệt, gắn với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lịch sử của thủ đô; từng bước hình thành các tuyến và cụm trải nghiệm di sản ban đêm".
Ở miền Trung, sau gần 2 thập niên liên kết, Huế - Đà Nẵng - Quảng Trị (nay điều chỉnh theo đơn vị hành chính mới) từng bước xây dựng thương hiệu Amazing Central Vietnam Heritage, hình thành một vùng du lịch thống nhất dựa trên thế mạnh riêng của từng địa phương. Theo ông Văn Bá Sơn, Phó giám đốc Sở VH-TT-DL TP. Đà Nẵng, các địa phương đã phối hợp xúc tiến, quảng bá và phát triển nhiều sản phẩm chung như đoàn tàu "Kết nối di sản miền Trung", bộ nhận diện "One Journey - Three Destinations", bản đồ du lịch số liên vùng. Thời gian tới, liên kết sẽ được nâng tầm với việc lấy di sản làm hạt nhân, kết nối Huế, Đà Nẵng, Hội An, Mỹ Sơn và các điểm đến trên Hành trình di sản miền Trung thành một sản phẩm thống nhất, giúp kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu và nâng sức cạnh tranh của toàn vùng.
Tại Hà Nội, một xu hướng nữa đang được thúc đẩy: số hóa di sản. Ví dụ ở đền Quán Thánh, di tích đã có app trải nghiệm bằng nhiều thứ tiếng, khách có thể tải xuống điện thoại rồi quét mã để nghe giới thiệu về di tích. Nội dung có thể liên tục được bổ sung. Văn Miếu có ấn phẩm vật lý số Nghê nơi cửa Khổng sân Trình (tác giả TS Trần Hậu Yên Thế), trong đó tư liệu về linh vật ở di tích được số hóa và tra cứu, hướng tới kết nối dữ liệu nhân văn số.
Cuối cùng, phép thử không còn là bảo tồn được bao nhiêu di sản, mà là tạo được chuỗi giá trị để di sản thực sự nuôi sống cộng đồng đã gìn giữ nó qua nhiều thế hệ cũng như đóng góp cho nền kinh tế.
