Sau hành trình dài 10 năm nỗ lực, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc đã chính thức được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản thế giới tại Kỳ họp lần thứ 47 diễn ra ở Paris vào ngày 12/7/2025. Sự kiện này đánh dấu di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam sau 11 năm kể từ khi Tràng An được công nhận.
Hội nghị tổng kết quá trình xây dựng hồ sơ do Ban chỉ đạo xây dựng Hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng tỉnh Quảng Ninh tổ chức. Tham dự hội nghị có các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng: Nguyễn Minh Vũ, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam; Quản Minh Cường, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh; cùng đại diện lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Văn hóa-Xã hội của Quốc hội, lãnh đạo ba tỉnh, thành phố: Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng, Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội và nhiều cơ quan liên quan.
Hành trình xây dựng hồ sơ kéo dài 5 năm với khối lượng công việc khổng lồ
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh Nguyễn Thị Hạnh đã báo cáo tổng kết quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO xem xét công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới. Bà khẳng định đây là hành trình kéo dài 5 năm với khối lượng công việc đặc biệt lớn, trải rộng trên địa bàn ba tỉnh, thành phố, bao gồm 214 điểm di tích thuộc 6 khu di tích quốc gia đặc biệt. Khó khăn lớn nhất nằm ở đặc thù của di sản khi nhiều công trình qua hơn 700 năm lịch sử chỉ còn nền móng, dấu tích khảo cổ nằm sâu dưới lòng đất, trong khi UNESCO đặt ra yêu cầu rất cao về tính xác thực, tính toàn vẹn và giá trị nổi bật toàn cầu.
Trong bối cảnh dịch Covid-19 kéo dài từ năm 2020 đến giữa năm 2022, công tác khảo sát, nghiên cứu vẫn được triển khai với cường độ cao. Hàng trăm chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước tham gia nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực như khảo cổ học, lịch sử, kiến trúc, địa chất-địa mạo, Hán Nôm, đa dạng sinh học. Ba đề tài nghiên cứu khoa học lớn cùng 22 chuyên đề chuyên sâu được triển khai song song. Các đoàn khảo sát liên tục bám thực địa, khai quật khảo cổ, đối chiếu tư liệu, lập bản đồ phân bố di tích, phục dựng không gian văn hóa lịch sử.
Quá trình hoàn thiện hồ sơ theo khuyến nghị của UNESCO và ICOMOS
Quá trình hoàn thiện hồ sơ cũng trải qua nhiều lần điều chỉnh theo khuyến nghị của UNESCO và Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS). Từ 20 cụm, điểm di tích ban đầu, hồ sơ được rà soát, lựa chọn còn 12 cụm, điểm di tích tiêu biểu và tập trung vào hai tiêu chí đề cử số 3 và số 6. Tiêu chí số 3 thể hiện Quần thể Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc là minh chứng đặc sắc cho các giai đoạn phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, dòng Thiền mang bản sắc Việt Nam được hình thành từ thế kỷ XIII bởi Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng các vua Trần và cao tăng đương thời. Tiêu chí số 6 khẳng định quần thể di tích gắn trực tiếp với sự hình thành và lan tỏa của Phật giáo Trúc Lâm thông qua hệ thống lễ hội, nghi lễ, hành hương, kinh sách, thơ ca, mộc bản Hán-Nôm cùng triết lý nhập thế, hòa hợp với thiên nhiên, yêu chuộng hòa bình và lòng nhân ái.
Hồ sơ chính thức được hoàn thiện và gửi UNESCO ngày 26/1/2024 với hơn 5.000 trang tài liệu, hàng trăm bản đồ, ảnh tư liệu, video khảo sát và hệ thống minh chứng khoa học phong phú kèm 10 chương kế hoạch quản lý di tích. Hồ sơ nặng 54kg, thể hiện sự công phu, khoa học và bài bản.
Bài học kinh nghiệm từ quá trình xây dựng hồ sơ
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, đã đúc kết 5 bài học kinh nghiệm lớn từ quá trình xây dựng hồ sơ. Ông nhấn mạnh hồ sơ Yên Tử là công trình khoa học đồ sộ với sự tham gia của đội ngũ chuyên gia đa ngành. “Các nhà khoa học đã làm việc với tinh thần nghiêm túc, trách nhiệm và cống hiến cao, phát huy thế mạnh chuyên ngành sâu đồng thời phối hợp chặt chẽ theo tư duy liên ngành để bảo đảm tính thống nhất về giá trị tư tưởng cho hồ sơ”, ông nói. Ông cũng đánh giá cao công tác vận động quốc tế của Việt Nam khi chủ động tiếp cận, tranh thủ hiệu quả sự ủng hộ của các nhà khoa học độc lập, chuyên gia UNESCO, ICOMOS và IUCN. Chính sự kiên trì cùng giá trị cốt lõi của di sản đã giúp hồ sơ nhận được sự đồng thuận tuyệt đối của 21 quốc gia thành viên Ủy ban Di sản thế giới.
Phát biểu của các lãnh đạo
Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ, việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản thế giới sau hành trình 10 năm nỗ lực đã phản ánh tinh thần trách nhiệm cao, sự đoàn kết chặt chẽ và phong cách làm việc chuyên nghiệp của các bộ, ngành, địa phương và đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học. Bên cạnh đó cũng phải nhắc đến sự phối hợp hiệu quả của ba địa phương Quảng Ninh, Bắc Giang, Hải Dương trước đây (nay là Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng), trong đó Quảng Ninh phát huy rất tốt vai trò đầu tàu xuyên suốt quá trình triển khai. Theo đồng chí Minh Vũ, Quần thể Yên Tử mang giá trị đặc biệt trong hệ thống di sản Việt Nam bởi chiều sâu tâm linh và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Việc được UNESCO ghi danh giúp thế giới hiểu sâu hơn về những giá trị tư tưởng và tâm hồn của con người Việt Nam thông qua lăng kính văn hóa và tâm linh đặc sắc.
Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh Quản Minh Cường khẳng định, việc UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc tại Kỳ họp lần thứ 47 ở Paris ngày 12/7/2025 là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu Việt Nam có Di sản thế giới thứ 9 sau 11 năm kể từ khi Tràng An được công nhận. Kết quả này là thành quả của quá trình chuẩn bị công phu, khoa học, bài bản và đầy trách nhiệm. Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ninh cho biết thời gian tới, ba địa phương sẽ tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, các địa phương sẽ xây dựng hệ thống di sản thành khu du lịch trọng điểm quốc gia và quốc tế với di sản văn hóa làm trung tâm, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế di sản, hình thành hệ sinh thái văn hóa mang bản sắc Việt Nam. Bên cạnh đó là xây dựng khu đô thị di sản, định hình môi trường văn hóa trong không gian phát triển của từng vùng, từng địa phương, tăng cường quản lý, bảo vệ di sản theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa và Công ước 1972. Đồng chí cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng kế hoạch quản lý du lịch liên tỉnh nhằm ứng phó với xu hướng gia tăng mạnh lượng khách tham quan sau khi di sản được ghi danh.
Tác động đến du lịch và phát triển bền vững
Theo báo cáo tại hội nghị, chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, lượng khách tới các cụm, điểm di tích thuộc quần thể tăng rất mạnh so với cùng kỳ năm trước. Tại Quảng Ninh, khu di tích danh thắng Yên Tử đón hơn 1 triệu lượt khách, tăng 122,6%; di tích Bạch Đằng tăng 141%. Tại Bắc Ninh, chùa Bổ Đà tăng 88,2%. Tại Hải Phòng, cụm di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc đón khoảng 738 nghìn lượt khách.
Phát biểu kết luận hội nghị, Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương, Trưởng Ban Chỉ đạo xây dựng hồ sơ Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc đánh giá, hội nghị là dịp nhìn lại chặng đường đầy nỗ lực, trách nhiệm và tự hào trong hành trình đưa giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần của dân tộc Việt Nam ra thế giới. Việc được UNESCO ghi danh vừa là niềm vinh dự lớn lao, vừa đặt ra trách nhiệm rất lớn trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản thế giới. Thứ trưởng đề nghị các địa phương tiếp tục triển khai nghiêm túc các khuyến nghị của UNESCO và ICOMOS; khẩn trương hoàn thiện kế hoạch quản lý di sản thế giới, xây dựng cơ chế phối hợp liên tỉnh hiệu quả và thực chất. Cùng với đó là tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống di sản văn hóa phi vật thể gắn với Phật giáo Trúc Lâm, phát huy vai trò trung tâm của người dân trong gìn giữ và thực hành di sản.
Thứ trưởng yêu cầu quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển bền vững đất nước. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Yên Tử phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa, con người Việt Nam, coi trọng đầu tư cho văn hóa, di sản, giáo dục truyền thống và phát triển con người toàn diện. Thời gian tới, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục đồng hành cùng các địa phương trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, tăng cường hướng dẫn chuyên môn, hoàn thiện cơ chế, chính sách, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa bền vững.
