Gặp Ka’ Thị Ngọc Hương bên hành lang Hội nghị toàn quốc triển khai công tác văn hóa dân tộc năm 2026, ấn tượng đầu tiên về chị là sự điềm đạm, chân thành và đầy nhiệt huyết. Người phụ nữ dân tộc Mạ đến từ làng Tà Lài, vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên (Đồng Nai), xem chuyến ra Hà Nội lần này là một kỷ niệm đặc biệt trong đời. Chị vinh dự được vào Lăng viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh và báo cáo thành tích trước Tổng Bí thư Tô Lâm. Với Ka’ Hương, niềm tự hào ấy không chỉ dành cho cá nhân một người có uy tín tiêu biểu, mà còn là sự ghi nhận đối với nỗ lực bền bỉ của cộng đồng người Mạ trong hành trình gìn giữ bản sắc, bảo vệ rừng và xây dựng sinh kế từ văn hóa.
Hành trình trở về làng
Trong tâm thức của Ka’ Hương, làng Tà Lài không chỉ là nơi chôn rau cắt rốn, mà còn là không gian của tiếng cồng chiêng, điệu múa, khung dệt và những câu chuyện kể bên bếp lửa của bà, của mẹ, những người đã trao lại cho chị tình yêu thuần khiết đối với bản sắc dân tộc Mạ. Nhưng càng đi xa làng để học tập và làm việc, chị càng nhận rõ những giá trị ấy đang dần thưa vắng. Năm 2014, Ka’ Hương quyết định trở về làng. Chị tâm niệm, nếu lớp trẻ có tri thức mà không đứng ra gìn giữ, không kể lại những câu chuyện của dân tộc mình, thì liệu mai này bản sắc người Mạ có còn tồn tại.
Khôi phục cồng chiêng và dệt thổ cẩm
Bắt đầu từ những việc cụ thể, chị vận động bà con khôi phục đội cồng chiêng làng Tà Lài. Dù gặp khó khăn trong việc thuyết phục mọi người dành thời gian tập luyện, nhưng cuối cùng đội chiêng 10 thành viên đã ra đời. Dấu mốc đáng nhớ nhất là khi đội chiêng biểu diễn đón đoàn Hoàng gia Đan Mạch, giúp bà con thêm tự tin vào giá trị văn hóa của chính mình. Cùng với cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm là mối bận tâm lớn của chị. Mỗi tấm thổ cẩm với người Mạ là một phần ký ức được dệt bằng sự kiên nhẫn và tri thức truyền đời. Ka’ Hương luôn day dứt vì những kỹ thuật dệt đặc sắc của bà ngoại chị (cố nghệ nhân dân gian Ka Bào) nay không còn nhiều người làm được trọn vẹn. Vì vậy, chị cố gắng học lại từ những người còn biết nghề, tập hợp đội dệt để vừa tạo ra sản phẩm du lịch, vừa truyền lại kỹ năng cho lớp trẻ trong làng.
Lớp học tiếng Mạ miễn phí
Không dừng lại ở đó, Ka’ Hương còn mở lớp dạy tiếng Mạ miễn phí. Đều đặn vào các tối thứ hai, tư, sáu hằng tuần, lớp học vẫn sáng đèn với khoảng 40 em nhỏ và 15 người lớn tham gia. Tại đây, tiếng mẹ đẻ được dạy cùng những câu chuyện về nguồn cội, tập quán và cách ứng xử với cộng đồng.
Phát triển du lịch cộng đồng bền vững
Tà Lài nằm ở vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên, nơi rừng không chỉ là không gian sinh tồn mà còn lưu giữ tín ngưỡng và lối sống của người Mạ. Hiểu được điều đó, Ka’ Hương tích cực tuyên truyền bảo vệ động vật hoang dã và tìm hướng phát triển du lịch cộng đồng. Khu lưu trú Tà Lài Long House do Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) xây dựng và để lại cho cộng đồng quản lý trở thành điểm tựa quan trọng để chị kết nối du khách với đời sống bản địa. Ka’ Hương tổ chức các hoạt động khám phá rừng, biểu diễn cồng chiêng, giới thiệu nghề dệt và ẩm thực truyền thống tới đông đảo du khách trong và ngoài nước.
Nói về tâm huyết kết nối văn hóa với phát triển bền vững, chị tâm sự: “Khi thấy bà con trong làng có thể thu nhập từ 5 đến 10 triệu đồng mỗi tháng nhờ nghề thủ công và làm du lịch, tôi hiểu rằng mình đã đi đúng hướng. Văn hóa, nếu được trân trọng và tổ chức đúng cách, sẽ trở thành nguồn lực mạnh mẽ để bà con thoát nghèo và tự hào hơn về bản sắc của chính mình.”
