Di sản văn hóa Việt Nam: Từ bảo tồn đến phát huy trong dòng chảy sáng tạo và công nghiệp văn hóa
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, di sản văn hóa đang được đặt trong một hệ quy chiếu mới đầy thách thức và cơ hội. Bên cạnh yêu cầu gìn giữ, bảo tồn truyền thống, việc khai thác và phát huy giá trị di sản để đóng góp vào tăng trưởng kinh tế-xã hội đã trở thành một nhiệm vụ cấp thiết và không thể trì hoãn. Di sản, dù là vật thể hay phi vật thể, đều là kết tinh của lịch sử, trí tuệ và bản sắc dân tộc qua nhiều thế kỷ, nhưng khi đời sống đương đại liên tục biến đổi, cách tiếp cận thiên về bảo tồn đơn thuần khó giúp những giá trị này phát huy trọn vẹn tiềm năng vốn có.
Đánh thức di sản bằng tư duy sáng tạo
Phát biểu khai mạc hội thảo, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, đã nhấn mạnh: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá của dân tộc, kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử. Nhưng trong bối cảnh mới, nếu chỉ dừng ở bảo tồn thì rất khó phát huy hết giá trị. Điều quan trọng là phải “đánh thức” di sản bằng tư duy sáng tạo, đưa di sản tham gia chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.” Hội thảo này đã trở thành diễn đàn để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và đưa ra các giải pháp tháo gỡ khó khăn trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản một cách hiệu quả.
Thực trạng và thách thức trong khai thác di sản
Các tham luận tại hội thảo đã vẽ nên bức tranh đa chiều về thực trạng di sản Việt Nam. Nhiều ý kiến cho rằng, đất nước ta sở hữu kho tàng di sản phong phú với chiều sâu lịch sử và sự đa dạng về loại hình, từ âm nhạc dân gian đến kiến trúc cổ. Tuy nhiên, việc chuyển hóa những giá trị này thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường vẫn còn nhiều hạn chế. Những điểm nghẽn về cơ chế, hạ tầng sáng tạo, nguồn nhân lực và khả năng liên kết thị trường khiến nhiều ý tưởng chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ lẻ, chưa tạo được tác động lớn.
Theo ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Truyền thông Lê, di sản nên được tiếp cận như một dạng “nguồn vốn nội dung” có thể tái sinh và lan tỏa. Ông chia sẻ: “Một ca khúc dân gian như “Trống cơm” khi được phối lại bằng rap, pop đã chinh phục được khán giả trẻ. Đó là minh chứng cho việc di sản hoàn toàn có thể tái sinh khi được đặt trong ngôn ngữ của thời đại.” Từ thực tiễn quốc tế, ông Vinh dẫn chứng thành công của “Shōgun”, một tác phẩm khai thác lịch sử Nhật Bản đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, cho thấy khi di sản được chuyển hóa thành vốn nội dung và đi vào chuỗi giá trị, nó không những tạo doanh thu mà còn mở rộng ảnh hưởng kinh tế và văn hóa ở quy mô toàn cầu.
Vai trò của du lịch và công nghệ trong phát huy di sản
Ở lĩnh vực du lịch, ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Du lịch quốc gia Việt Nam, khẳng định vai trò của di sản như một động lực thu hút du khách: “Những giá trị truyền thống khi được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại sẽ trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt với du khách từ phương xa.” Ông Siêu cũng đưa ra một thí dụ gần gũi: “Ngay cả trong ẩm thực, những món như thắng cố nếu đưa vào phục vụ du lịch cũng cần được điều chỉnh để phù hợp hơn với khẩu vị. Đó là cách để di sản trở nên gần gũi và dễ tiếp nhận.” Bên cạnh đó, công nghệ đang trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng, giúp nâng cao trải nghiệm thông qua các hình thức trình diễn ánh sáng, thực tế ảo hay kỹ xảo điện ảnh, biến du lịch thành kênh “kích hoạt” di sản thông qua trải nghiệm trực tiếp và phản hồi của du khách.
Con người và sự chuyên nghiệp trong phát triển công nghiệp văn hóa
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Ủy ban Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, lại nhìn nhận di sản như một thực thể sống: “Di sản không phải là tài sản nằm im trong bảo tàng, mà là một đối tượng có sức sống, có tâm hồn và có khả năng đồng hành với đời sống hiện tại.” Ông Quân nhấn mạnh vai trò của con người trong phát triển công nghiệp văn hóa, với hơn 40.000 văn nghệ sĩ thuộc hệ thống Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cùng kho tàng tác phẩm phong phú qua nhiều thời kỳ, đây được xem là nguồn “di sản sống” cần được khai thác hiệu quả.
Tuy nhiên, ông Quân cũng cảnh báo: “Không phải mọi sự kết hợp đều mang lại giá trị. Nếu thiếu chọn lọc, sản phẩm văn hóa có thể trở nên pha tạp, làm giảm giá trị nghệ thuật.” Điều quan trọng là phải nâng cao tính chuyên nghiệp trong sáng tạo và sản xuất, vì công chúng hiện nay có khả năng cảm thụ tinh tế, đòi hỏi sản phẩm văn hóa phải đạt chuẩn mực cao để có thể vươn ra thị trường quốc tế.
Kết nối và lan tỏa giá trị di sản
Ông Hà Huy Thanh, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, nêu góc nhìn về sự vận hành của di sản trong đời sống hiện đại: “Nếu chỉ nhìn di sản như những giá trị thuộc về quá khứ, chúng sẽ dần lùi vào ký ức. Ngược lại, khi được tiếp cận như một nguồn lực đang chuyển động, di sản có thể mở ra những khả năng cho tương lai.” Ông đề xuất cần từng bước gắn kết các nguồn lực liên quan, tìm ra những cách làm cụ thể để di sản hiện diện tự nhiên trong đời sống, đồng thời tạo ra các giá trị mới có chiều sâu, góp phần bồi đắp cho tương lai.
Kết thúc hội thảo, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên một lần nữa nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa bảo tồn và phát huy. Ông cho rằng cần mở rộng kết nối giữa các chủ thể, xây dựng các không gian sáng tạo để nghệ sĩ, nhà thiết kế và doanh nghiệp có điều kiện gặp gỡ, phát triển ý tưởng thành sản phẩm cụ thể. Theo ông, cốt lõi của công nghiệp văn hóa có thể khái quát bằng ba yếu tố: sáng tạo-bản sắc-lan tỏa, trong đó sáng tạo giữ vai trò nền tảng, bản sắc tạo nên giá trị riêng và lan tỏa giúp sản phẩm tiếp cận công chúng.
Qua các trao đổi tại hội thảo, có thể thấy di sản đang đứng trước cơ hội lớn để bước vào một chu kỳ phát triển mới. Khi được đặt trong hệ sinh thái sáng tạo, gắn với công nghệ và thị trường, những giá trị tích lũy qua thời gian sẽ tiếp tục được phát huy theo những cách thức phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Hành trình này không phải là sự thay thế quá khứ, mà là quá trình tiếp nối và mở rộng giá trị, giúp nền văn hóa Việt Nam khẳng định bản sắc và nâng cao vị thế trong dòng chảy toàn cầu hóa.
