Ngày 18.5, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng phối hợp cùng Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) tổ chức tọa đàm với chủ đề 'Nhịp cầu di sản - Từ việc thành lập Bảo tàng Henri Parmentier của EFEO đến sự phát triển của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng'. Sự kiện đã chỉ ra nhiều thách thức lớn trong công tác lưu trữ tư liệu tại bảo tàng.
Khoảng trống lưu trữ và những hệ lụy
Trong tham luận của mình, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Hương Duyên, Di sản viên Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, đã trình bày về những bất cập trong hệ thống lưu trữ hiện tại. Theo bà, phần lớn tư liệu hiện có chỉ bao gồm sách, tạp chí, ảnh chụp và một số tài liệu đã được số hóa. Trong khi đó, nhiều nguồn tư liệu quan trọng như nhật ký khai quật khảo cổ, thư từ trao đổi chuyên môn, hồ sơ xuất nhập hiện vật, sơ đồ kiến trúc, bản vẽ hiện trường, bản dập văn bia Chăm và các bộ sưu tập ảnh lịch sử gần như thất lạc hoặc chưa thể tiếp cận.
Đặc biệt, giai đoạn EFEO trực tiếp quản lý bảo tàng trước năm 1954 để lại nhiều 'vùng trắng' tư liệu. Điều này gây khó khăn cho việc tái dựng lịch sử hình thành bảo tàng cũng như hành trình di chuyển của nhiều hiện vật. Một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất là nguy cơ đứt gãy thông tin về nguồn gốc hiện vật. Khi thiếu hồ sơ lưu trữ, bảo tàng khó xác định chính xác hiện vật được phát hiện ở đâu, thuộc cuộc khai quật nào hay thời gian đưa vào sưu tập. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nghiên cứu mà còn liên quan đến các vấn đề pháp lý và đạo đức trong câu chuyện hồi hương cổ vật.
Tiến sĩ Duyên đã dẫn chứng trường hợp pho tượng thần Siva hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Boston (MFA). Dù có nhiều dấu vết cho thấy pho tượng từng được đưa từ Bảo tàng Chàm Tourane ra Bảo tàng Khải Định ở Huế vào cuối thập niên 1920, nhưng do thiếu hồ sơ lưu trữ nên đến nay vẫn rất khó xác định chính xác hành trình di chuyển của hiện vật để phục vụ việc lập hồ sơ hồi hương.
Không chỉ vậy, sự thiếu hụt tư liệu còn khiến công tác trưng bày và diễn giải hiện vật gặp nhiều hạn chế, tạo ra rủi ro trong công tác bảo quản và phục chế hiện vật.
Giải pháp: Hồi hương tư liệu số và trưng bày đương đại
Để giải quyết bài toán này, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Hương Duyên cho rằng cần xem việc bổ sung tư liệu và xây dựng hệ thống lưu trữ như một chiến lược dài hạn. Trong đó, giải pháp quan trọng trước mắt là thúc đẩy 'hồi hương tư liệu số' thông qua hợp tác với các tổ chức quốc tế như EFEO, Thư viện Quốc gia Pháp hay các trung tâm lưu trữ tại Pháp. Thông qua các thỏa thuận hợp tác, bảo tàng có thể tiếp cận và sao chép những kho dữ liệu số hóa về Champa, bao gồm ảnh khai quật, nhật ký khảo cổ, hồ sơ hiện vật và bản vẽ hiện trường, đồng thời kết nối các 'mảnh ghép' tư liệu rải rác từ nhiều nguồn khác nhau.
Một hướng đi khác được nhấn mạnh là đưa tư liệu lưu trữ trở thành một phần của hoạt động trưng bày đương đại. Thay vì chỉ đặt hiện vật làm trung tâm, bảo tàng có thể sử dụng ảnh tư liệu, video, mô hình 3D, bản đồ tương tác để kể lại 'câu chuyện' của hiện vật trong bối cảnh lịch sử và văn hóa nguyên gốc.
Ý kiến từ chuyên gia
Ông Philippe Le Failler, Trưởng đại diện EFEO tại Hà Nội, cho rằng khoảng trống về tư liệu lưu trữ liên quan đến di sản Chăm hiện nay là vấn đề lớn cần sớm được bổ sung thông qua sự tham gia của nhiều chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác nhau. Theo ông, trước hết cần xác định rõ những loại tư liệu nào đang bị thiếu, thất lạc ở đâu và khả năng tiếp cận ra sao. Ông nhận định nhiều tài liệu đã được dịch sang tiếng Việt từ trước đây hiện không còn phản ánh đầy đủ nội dung gốc do hạn chế về tư liệu và phương pháp tiếp cận thời điểm đó. Vì vậy, việc rà soát, đối chiếu và nghiên cứu lại các nguồn lưu trữ là hết sức cần thiết.
Ông Philippe Le Failler cũng chia sẻ một câu chuyện thú vị: 'Ngay từ năm 1903, Henri Parmentier đã có những ghi chép rất sớm về Mỹ Sơn, nhưng từng có thời gian chúng tôi không tìm thấy tài liệu này tại Pháp. Tuy nhiên khoảng 3 năm trước, một đồng nghiệp của tôi đã phát hiện lại tư liệu của Henri Parmentier tại một bảo tàng ở TP.HCM. Những tình huống như vậy hoàn toàn có thể tiếp tục xảy ra'. Ông nhấn mạnh nếu không tìm được các sổ tay ghi chép, nhật ký khảo cứu hay tài liệu gốc, công tác thuyết minh và bối cảnh hóa hiện vật trong bảo tàng sẽ gặp rất nhiều khó khăn.
Hợp tác quốc tế để lấp đầy khoảng trống
Trong khuôn khổ sự kiện, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và EFEO chính thức công bố kết quả ký kết Bản thỏa thuận hợp tác (MOU) giai đoạn 2026 - 2028 với các nội dung như: tăng cường nghiên cứu, trao đổi học thuật, bổ sung nội dung trưng bày và hợp tác lưu trữ tư liệu. Ông Hà Vỹ, Phó giám đốc Sở VH-TT-DL TP. Đà Nẵng, đánh giá việc ký kết phù hợp với định hướng tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản và chuyển đổi số. Ông kỳ vọng đây sẽ là nền tảng để hai bên tiếp tục lấp đầy khoảng trống lưu trữ, hướng tới các hoạt động lớn như kỷ niệm 100 năm khai quật khảo cổ Trà Kiệu vào năm 2027. Ông cũng mong muốn EFEO tiếp tục hỗ trợ bảo tàng trong tiếp cận tư liệu lưu trữ tại Pháp, đào tạo nhân lực và bảo quản, phục chế hiện vật.
