Thỏa thuận hòa bình sơ bộ Mỹ - Iran được thiết lập nhằm chấm dứt xung đột, mở cửa eo biển Hormuz, đồng thời mở ra 60 ngày đàm phán để tháo gỡ nút thắt về hạt nhân và định hình tương lai Trung Đông.
Tại thượng đỉnh G7 ở Pháp, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 17/6 đã chính thức ký bản ghi nhớ (MoU) hướng tới chấm dứt xung đột với Iran. Trước đó, ngày 14/6, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận, với các bên trung gian tạo điều kiện cho các cuộc gặp trong tuần này.
Nội dung thỏa thuận sơ bộ
Theo hãng thông tấn Mehr (Iran), dự thảo thỏa thuận gồm 14 điều khoản, đáng chú ý: chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động thù địch trên mọi mặt trận, kể cả Li Băng; dỡ bỏ hoàn toàn phong tỏa đường biển trong 30 ngày; Mỹ cam kết rút lực lượng khỏi khu vực quanh Iran và mở lại eo biển Hormuz; đình chỉ trừng phạt xuất khẩu dầu của Iran; đạt thỏa thuận cuối cùng về hạt nhân trong 60 ngày; giải ngân 24 tỷ USD tài sản Iran bị phong tỏa trong thời gian đàm phán.
Phép thử lớn nhất của khu vực
Theo Interfax, ngày 14/6 là dấu mốc ngoại giao quan trọng của Trung Đông. Sau hơn 3 tháng đối đầu quân sự và hàng thập niên đối địch, Mỹ và Iran bất ngờ đạt thỏa thuận hòa bình sơ bộ dưới sự trung gian của Pakistan. Thỏa thuận sẽ được ký chính thức tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6, đánh dấu bước tiến ngoại giao quan trọng nhất kể từ khi JCPOA đổ vỡ. Giới quan sát đặc biệt chú ý đến 60 ngày tiếp theo, quyết định liệu Trung Đông bước vào chu kỳ ổn định mới hay chỉ tạm nghỉ giữa các xung đột lớn hơn.
Thỏa thuận hòa bình hay đình chiến chiến lược?
Cả Mỹ và Iran đều chọn giải pháp thực dụng. Mỹ chịu tác động kinh tế từ giá dầu tăng (WTI chạm 120 USD/thùng) và tâm lý cử tri bất ổn. Iran đối mặt áp lực từ không kích, phong tỏa và suy giảm xuất khẩu dầu. Thỏa thuận là lối thoát chiến lược: Mỹ chấm dứt phong tỏa, Iran mở Hormuz. Tuy nhiên, hai bên diễn giải thỏa thuận khác nhau: Mỹ muốn kiểm soát hạt nhân, Iran nhấn mạnh dỡ bỏ trừng phạt và chủ quyền. Nhiều nhà phân tích cho rằng đây là "đình chiến chiến lược", cả hai tranh thủ thời gian đánh giá lực lượng.
Hồ sơ hạt nhân Iran: bài toán khó nhất
Hồ sơ hạt nhân là tâm điểm. Mỹ muốn cam kết dài hạn về hạn chế làm giàu uranium và thanh sát quốc tế. Iran khẳng định quyền phát triển hạt nhân dân sự. Bất đồng nằm ở lòng tin: Tehran lo ngại chính quyền Mỹ tương lai thay đổi chính sách, Mỹ đòi giám sát chặt. Kịch bản khả thi là cơ chế tương tự JCPOA với thời hạn dài hơn và thanh sát sâu hơn. Nếu thất bại, nguy cơ tái xung đột lớn.
Israel, Hezbollah và biến số khó kiểm soát
Israel và Hezbollah là biến số khó kiểm soát. Các cuộc không kích của Israel nhằm Beirut suýt làm đổ vỡ đàm phán. Mỹ và Israel có ưu tiên khác nhau: Mỹ muốn giảm căng thẳng, Israel muốn ngăn Iran củng cố quân sự. Tehran chưa sẵn sàng đưa Hezbollah vào đàm phán. Một sự kiện an ninh bất ngờ có thể phá hủy toàn bộ tiến trình.
Tương lai Trung Đông trong mùa hè 2026
Thành công của đàm phán sẽ giảm nguy cơ chiến tranh, ổn định năng lượng và thúc đẩy kinh tế khu vực. Thất bại sẽ củng cố lập luận của các lực lượng cứng rắn, dẫn đến leo thang mới, tác động đến kinh tế toàn cầu qua giá dầu và chuỗi cung ứng. Khoảng thời gian từ nay đến giữa tháng 8 là giai đoạn quan trọng nhất kể từ JCPOA. Lịch sử chưa thay đổi chỉ vì một bản ghi nhớ, nhưng cánh cửa đối thoại đã mở. Câu hỏi là liệu các bên có đủ ý chí chính trị để bước qua hay không, quyết định tương lai Mỹ - Iran và trật tự Trung Đông trong nhiều năm tới.
