Sau nhiều tuần căng thẳng đẩy Trung Đông đến sát bờ vực chiến tranh, Mỹ và Iran đã công bố bản ghi nhớ (MOU) mở đường cho một thỏa thuận toàn diện hơn. Tổng thống Donald Trump ca ngợi đây là bước đột phá có thể chấm dứt xung đột và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, khi phân tích kỹ văn bản, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho Tehran ngay từ đầu, trong khi cam kết của Iran vẫn hạn chế và mang tính nguyên tắc.
Iran nhận được gì?
Theo CNN, Iran là bên thu về lợi ích lớn nhất ngay sau khi ký kết. Lợi ích đầu tiên và quan trọng nhất là Mỹ đồng ý miễn trừ trừng phạt đối với xuất khẩu dầu thô, sản phẩm hóa dầu và các dịch vụ liên quan như ngân hàng, bảo hiểm, vận tải. Điều này gần như đưa Iran trở lại vị thế dưới thời JCPOA năm 2015. Tehran có thể quay lại thị trường năng lượng quốc tế với quy mô lớn hơn, trong bối cảnh giá dầu cao sau khủng hoảng Trung Đông. Nhiều chuyên gia ước tính điều khoản này mang lại cho Iran từ 60 đến 70 tỷ USD doanh thu bổ sung mỗi năm.
Tehran còn được hưởng lợi từ cam kết giải phóng tài sản và nguồn tiền bị phong tỏa ở nước ngoài. Khác với các thỏa thuận trước, văn bản hiện tại không giới hạn mục đích sử dụng các khoản tiền này. Ngân hàng Trung ương Iran có tiếng nói đáng kể trong việc xác định đối tượng thụ hưởng, mang lại dư địa tài chính lớn hơn cho chính phủ Iran.
Một lợi ích chiến lược khác là cam kết của Mỹ về dỡ bỏ toàn bộ hệ thống trừng phạt trong thỏa thuận cuối cùng. Theo Điều 7, Washington cam kết xây dựng lộ trình chấm dứt mọi hình thức trừng phạt, bao gồm các biện pháp từ Liên Hợp Quốc, IAEA và các lệnh trừng phạt đơn phương. Nếu thực hiện đầy đủ, đây sẽ là sự thay đổi sâu rộng nhất trong chính sách của Mỹ đối với Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Ngoài ra, Tehran còn được hưởng lợi từ đề xuất thành lập quỹ tái thiết và phát triển kinh tế trị giá ít nhất 300 tỷ USD. Mặc dù chưa được kích hoạt ngay, việc đưa vào văn bản cho thấy Iran đã biến nhu cầu phục hồi kinh tế thành một phần của tiến trình đàm phán chính thức. Quan trọng không kém, Mỹ cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực chống lại nước này.
Mỹ đổi lấy điều gì?
Đổi lại các nhượng bộ, Washington nhận được trước mắt chủ yếu là sự ổn định. Lợi ích rõ ràng nhất là Iran đồng ý dỡ bỏ trở ngại tại eo biển Hormuz và khôi phục lưu thông hàng hải về mức trước chiến tranh. Hormuz là tuyến đường vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu đi qua mỗi ngày. Với thỏa thuận, Mỹ và đồng minh tạm thời loại bỏ nguy cơ khủng hoảng năng lượng.
Washington cũng đạt được mục tiêu chính trị: giảm nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp với Iran. Đối với Tổng thống Trump, đây là cơ hội chứng minh chiến dịch gây sức ép quân sự đã buộc Tehran quay lại bàn đàm phán. Ngoài ra, Iran tái khẳng định sẽ không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, được Nhà Trắng coi là nền tảng cho thỏa thuận hạt nhân mới trong 60 ngày tới. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng lợi ích của Mỹ vẫn còn mơ hồ.
Những gì Iran chưa cam kết
Điểm gây tranh cãi nhất là Tehran chưa đưa ra nhiều cam kết mới. Điều khoản về vũ khí hạt nhân chủ yếu lặp lại tuyên bố từ JCPOA cách đây hơn một thập kỷ. Các vấn đề cốt lõi như số phận kho uranium làm giàu, cơ chế thanh sát quốc tế hay lộ trình giải thể chương trình hạt nhân vẫn để lại cho đàm phán tương lai.
Văn bản cũng không yêu cầu Iran thay đổi chính sách khu vực vốn gây lo ngại. Không có điều khoản nào buộc Iran chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang thân Tehran như Hezbollah tại Lebanon. Không có cam kết về chương trình tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái hay các hoạt động bị phương Tây cáo buộc gây bất ổn. Các vấn đề nhân quyền cũng hoàn toàn vắng bóng.
Nhiều rủi ro cho Mỹ
Mối lo lớn nhất là Washington có thể từ bỏ đòn bẩy quá sớm. Nếu nguồn thu từ dầu mỏ được khôi phục, tài sản bị phong tỏa được giải ngân và triển vọng dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt đã được ghi nhận, Tehran sẽ bước vào đàm phán tiếp theo với vị thế mạnh hơn. Động lực để Iran chấp nhận nhượng bộ đau đớn về hạt nhân hoặc an ninh khu vực có thể suy giảm.
Một vấn đề khác là quỹ tái thiết 300 tỷ USD. Nếu Tehran coi đây là điều kiện tiên quyết, Mỹ sẽ phải đối mặt với yêu cầu tài chính và chính trị khổng lồ. Thỏa thuận nhanh chóng vấp phải chỉ trích từ phe Dân chủ. Lãnh đạo phe thiểu số Thượng viện Chuck Schumer cho rằng đây có thể là một trong những nhượng bộ lớn nhất mà Washington từng dành cho Tehran. Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren đặt câu hỏi về cái giá mà người dân Mỹ phải trả. Thượng nghị sĩ Adam Schiff nhận định văn kiện "tốt cho Iran hơn là cho Mỹ" vì chưa buộc Tehran cam kết cụ thể.
Bản ghi nhớ đặt kỳ vọng vào giảm căng thẳng Mỹ-Iran để ổn định Trung Đông, nhưng thực tế phức tạp hơn. Ngay cả khi hai nước ngừng đối đầu trực tiếp, các điểm nóng như Lebanon, Syria, Iraq và Yemen vẫn chịu ảnh hưởng từ nhiều thế lực. Văn bản thiếu điều khoản đảm bảo các nhóm vũ trang đồng minh của Iran thay đổi hành vi, khiến triển vọng hòa bình bền vững còn là dấu hỏi.
Cuối cùng, bản ghi nhớ giống một thỏa thuận ngừng leo thang hơn là giải pháp toàn diện. Iran giành được lợi ích kinh tế và chính trị đáng kể ngay từ đầu. Mỹ đổi lại sự ổn định tại eo biển Hormuz và cơ hội tiếp tục đàm phán về hồ sơ hạt nhân.
