Nghề săn cá ngát trên sông Cửu Long: Cuộc mưu sinh đầy thử thách và nguy cơ mai một
Ngôi nhà nhỏ của anh Phan Văn Tuấn, 47 tuổi, tọa lạc tại phường An Hội, tỉnh Vĩnh Long, nép mình bên dòng Hàm Luông, nơi quanh năm lộng gió và gắn liền với nghề săn cá ngát truyền thống. Gia đình anh đã trải qua hai thế hệ bám trụ với nghề này, bắt đầu từ cha anh, ông Phan Văn Hòa, nay đã 75 tuổi, được xem là một trong những ngư dân bắt cá ngát kỳ cựu còn sót lại ở địa phương với gần nửa thế kỷ lênh đênh trên sông nước.
Hành trình gần nửa thế kỷ của người thợ săn cá ngát kỳ cựu
Ông Hòa chia sẻ: "Mấy chục năm trước, cá ngát và tôm càng xanh nhiều vô kể. Mỗi lần ra sông, chúng tôi đều mang về đầy giỏ. Cá ngát con nào con nấy nặng vài ký, có con lên tới năm, bảy ký. Người ta gọi nó là thủy quái vì ăn tạp, thân hình to lớn, lại sở hữu ngạnh nhọn và nọc độc, nếu bị đâm trúng sẽ đau thấu trời, phải nằm cả ngày mới đỡ." Theo ông, có nhiều phương pháp để bắt cá ngát như câu, chài, lưới, cào, bắt hang, và đặt ống, nhưng hiệu quả nhất vẫn là đặt ống.
Ngư dân thường chọn những thân cây dừa hoặc cây cau, khoét rỗng ruột để tạo thành các ống dài. Sau đó, họ đặt những ống này xuống đáy sông, nơi có nhiều gốc cây mục nát. Cá ngát có tập tính làm hang trú ẩn, khi thấy ống rỗng liền chui vào ở. Vài ngày sau, người thợ lặn xuống, dùng vợt bằng lưới bịt ống rồi kéo lên, bên trong thường là những con cá to, có giá trị kinh tế cao.
Những nguy hiểm rình rập dưới đáy sông
Ngày xưa, mọi công việc đều dựa vào sức người. Lặn xuống đáy sông mà không có bình dưỡng khí, chỉ bám vào cây sào, nín thở, và mò mẫm trong làn nước đục ngầu. Nguy hiểm luôn rình rập từ dòng chảy xiết, từ những vật sắc nhọn dưới đáy, và từ chính những con cá ngát vùng vẫy dữ dội khi bị bắt. Thế nhưng, vì miếng cơm manh áo, nhiều người vẫn kiên trì bám nghề.
Giờ đây, sức khỏe yếu đi, ông Hòa đã không còn xuống sông. Người nối nghiệp là anh Tuấn, người đã theo cha ra sông từ khi mới mười mấy tuổi, quen thuộc với cảm giác lạnh buốt của nước và bóng tối dưới đáy sông. Anh Tuấn cho biết, nghề bây giờ đã có phần "nhẹ nhàng" hơn nhờ sử dụng ống nhựa thay cho thân cây cau và có máy tạo oxy hỗ trợ lặn lâu. Tuy nhiên, điều này không bù đắp được sự vất vả khi nguồn cá ngày càng cạn kiệt.
Sự suy giảm nguồn cá và nỗi lo về môi trường
Nói về nghề, anh Tuấn thở dài: "Trước đây, chỉ cần đặt vài ống dưới đáy sông là có cá. Giờ phải đi xa hơn, đặt nhiều hơn mà vẫn trúng ít. Có bữa cả ngày chỉ được mấy con, bán chẳng được bao nhiêu." Dù vậy, anh vẫn cố gắng bám nghề, một phần vì đam mê, một phần vì muốn có thêm thu nhập để nuôi con cái ăn học. Anh rành rẽ từng khúc sông, từng gốc cây, biết chỗ nào nước sâu hay bùn mềm cá ngát thường làm hang.
Điều khiến anh Tuấn buồn nhất không chỉ là cá ít đi, mà là cách con người đang đối xử với dòng sông. Việc sử dụng cào điện, thuốc cá, và lưới mắt nhỏ khiến cá lớn cá bé đều bị tận diệt, đe dọa nghiêm trọng đến hệ sinh thái.
Hướng mưu sinh khác và ký ức về nghề cũ
Bên dòng sông Ba Lai, một nhánh của sông Cửu Long, ông Lê Văn Tui, 65 tuổi, ngụ tại xã Thạnh Trị, tỉnh Vĩnh Long, lại chọn một hướng mưu sinh khác là giăng câu và thả lưới. Hơn 40 năm qua, ông gắn bó với những cuộn dây câu dài gần một cây số. Mỗi con nước, ông chuẩn bị mồi là còng hoặc tép, móc vào gần một nghìn lưỡi câu, cứ cách khoảng 2,5 mét lại có một lưỡi. Chiều thả, sáng sớm hôm sau kéo lên thu hoạch.
Ông Tui chia sẻ: "Cá ngát ăn mồi sẽ mắc câu rồi lơ lửng trong nước. Những con cá lớn phải dùng vợt vớt lên, vì nếu kéo mạnh, cá vùng vẫy dễ đứt dây. Nghề này đỡ nguy hiểm hơn lặn, nhưng cũng phụ thuộc nhiều vào con nước và sự may rủi." Vài năm gần đây, gia đình ông Tui chuyển sang nuôi tôm thẻ chân trắng, mang lại thu nhập ổn định hơn. Thế nhưng, mỗi khi rảnh, ông vẫn ra sông giăng câu, như một cách giữ lại ký ức với nghề cũ.
Giá trị dinh dưỡng và nguy cơ suy kiệt của cá ngát
Cá ngát là loài cá da trơn sống tận đáy sông, được mệnh danh là "thủy quái" bởi thân hình to lớn, sức khỏe bền bỉ và cặp ngạnh sắc nhọn đầy uy lực. Chúng làm hang trú ẩn cách mặt nước vài mét, với mùa sinh sản thường từ tháng 5 đến tháng 9 âm lịch. Theo nhiều tài liệu, cá ngát giàu canxi, sắt, vitamin, omega-3… rất tốt cho sức khỏe. Từ cá ngát, người ta có thể chế biến nhiều món ngon như cá ngát kho tộ, cá ngát xào lăn, hay canh chua cá ngát.
Giờ đây, cá ngát trở thành đặc sản trong các quán ăn và nhà hàng với giá khá cao. Chính sự "lên ngôi" này lại khiến nhiều người bất chấp tất cả để săn bắt bằng mọi cách, góp phần đẩy loài cá này đến bờ suy kiệt.
Lời cảnh báo về tương lai của nghề truyền thống
Dòng Cửu Long vẫn chảy, nhưng những câu chuyện về nghề săn cá ngát ngày càng thưa dần. Những người như anh Tuấn vẫn lặng lẽ bám sông, bám nghề, như giữ lại một phần hồn cốt của miền Tây sông nước. Nếu không có những biện pháp bảo vệ nguồn lợi thủy sản và thay đổi cách đánh bắt, thì một ngày nào đó, cá ngát sẽ chỉ còn tồn tại trong ký ức. Khi ấy, cùng với con cá ngát, một nghề truyền thống cũng lặng lẽ mất dần giữa mênh mang sóng nước Cửu Long.
