Tiến sĩ Mai Ngọc Xuân Đạt: Hành trình 'kiên trì tưới nước' với vật liệu nano phân hủy sinh học
Trong một buổi trưa yên tĩnh tại Viện Công nghệ vật liệu tiên tiến thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, cuộc trò chuyện với Tiến sĩ Mai Ngọc Xuân Đạt bắt đầu một cách nhẹ nhàng. Anh mỉm cười, suy nghĩ vài giây rồi chậm rãi kể về cơ duyên đến với lĩnh vực vật liệu nano phân hủy sinh học.
Từ cử nhân công nghệ sinh học đến nhà khoa học trẻ
Tiến sĩ Đạt xuất thân là cử nhân công nghệ sinh học của Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Chuyên ngành của anh khi ấy là vật liệu sinh học, một lĩnh vực còn khá mới mẻ với nhiều sinh viên Việt Nam. Sau khi tốt nghiệp đại học, anh nhận được học bổng sang Hàn Quốc học thạc sĩ, nhưng thay vì đi theo con đường quen thuộc của sinh học thuần túy, Đạt đã chuyển hướng sang vật liệu và ứng dụng môi trường.
Bước ngoặt lớn nhất trong đời của Đạt là sự truyền cảm hứng từ Giáo sư Phan Bách Thắng, khi đó là Giám đốc Trung tâm nghiên cứu vật liệu cấu trúc nano và phân tử, hiện là Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học sức khỏe. "Thầy gợi mở cho mình cơ hội trở về Việt Nam, tham gia nhóm nghiên cứu tại trung tâm. Lúc đó, mình đứng trước một lựa chọn khá lớn: tiếp tục học tiến sĩ ở nước ngoài hay trở về Việt Nam", tiến sĩ Đạt nhớ lại.
Với sự khích lệ và định hướng của người thầy, nhà khoa học trẻ này đã chọn con đường ít người chọn. "Mình quyết định về Việt Nam để tiếp tục làm nghiên cứu, vừa được sống gần gia đình, vừa muốn cống hiến trực tiếp cho khoa học trong nước", Đạt chia sẻ. Anh trở về và bắt đầu làm việc tại Trung tâm nghiên cứu vật liệu cấu trúc nano và phân tử, nơi anh cùng đồng nghiệp kiên trì nghiên cứu, thử nghiệm để đưa vật liệu nano phân hủy sinh học tiến gần hơn đến ứng dụng điều trị lâm sàng.
Khi khoa học bắt đầu từ nỗi đau của bệnh nhân
Khi được hỏi về điều gì khiến vật liệu nano và công nghệ y - dược hấp dẫn, Tiến sĩ Đạt không trả lời ngay. Anh hơi nghiêng người, giọng chậm rãi hơn, như thể đang lựa chọn từng câu chữ. "Hóa trị là một phương pháp điều trị ung thư rất phổ biến. Nhưng vấn đề lớn nhất là thuốc không chỉ tấn công tế bào ung thư, mà còn ảnh hưởng đến các mô lành", Đạt nói.
Rụng tóc, suy giảm miễn dịch, tổn thương các cơ quan trong cơ thể… là những tác dụng phụ quen thuộc của hóa trị. Với Đạt, đó không chỉ là dữ liệu trong sách vở, mà là một bài toán khoa học cần lời giải. "Điều trị hiện đại hướng đến điều trị trúng đích. Nghĩa là thuốc chỉ nên đến đúng vị trí tế bào ung thư", anh giải thích và nói thêm: "Nhiệm vụ của tụi mình là phát triển vật liệu có thể mang thuốc đến đúng đích, từ đó giảm tác dụng phụ và tăng hiệu quả điều trị".
Ánh mắt của Đạt sáng lên khi nói về công trình nghiên cứu của mình. "Trước đây, nhiều vật liệu nano truyền thống, khó hoặc không phân hủy sau khi giải phóng thuốc. Nếu chúng tích tụ trong cơ thể, về lâu dài có thể gây ra những vấn đề sức khỏe khác", tiến sĩ Đạt nói bằng giọng điềm đạm. Nhóm nghiên cứu của anh chọn một hướng đi khác: phát triển vật liệu nano có khả năng phân hủy sinh học, tự phân hủy và đào thải ra khỏi cơ thể sau khi giải phóng thuốc.
Nghe thì đơn giản, nhưng phía sau là cả một quá trình thử nghiệm, điều chỉnh thành phần, cấu trúc vật liệu và đánh giá tính tương thích sinh học. "Chúng mình chèn các thành phần hữu cơ có khả năng phân hủy vào cấu trúc vật liệu. Khi gặp điều kiện đặc biệt của mô ung thư, mà mô bình thường không có - vật liệu sẽ phân giải từ từ và giải phóng thuốc đúng chỗ", Đạt giải thích thêm.
Gian nan của những ngày đầu làm khoa học
Không phải mọi thứ đều thuận lợi. "Khi mới về Việt Nam, tụi mình thiếu rất nhiều thiết bị nghiên cứu, giai đoạn đầu khá khó khăn", Đạt thẳng thắn chia sẻ. Phòng thí nghiệm khi ấy chưa đủ đầy, nhiều thí nghiệm phải nhờ sự hỗ trợ từ các đối tác bên ngoài. Nhưng chính trong hoàn cảnh đó, tinh thần khoa học được tôi luyện. "Thầy hướng dẫn và các anh chị đồng nghiệp luôn động viên phải kiên trì. Làm khoa học không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió", nhà khoa học kể.
Tiến sĩ Đạt cho biết đang tiếp tục tối ưu hóa các vật liệu nano đã tạo ra để tăng hiệu quả và loại bỏ tế bào ung thư, đồng thời mở rộng thử nghiệm trên mô hình động vật, hướng đến ứng dụng lâm sàng. Anh cũng nhấn mạnh mục tiêu là phải đưa được các kết quả thí nghiệm đến với bệnh viện, để người bệnh thật sự được hưởng lợi.
Động lực từ những ghi nhận và giải thưởng
Tiến sĩ Đạt cũng cho biết trên hành trình nghiên cứu, không phải lúc nào mình cũng có đầy đủ sự hỗ trợ hay điều kiện thuận lợi. "Những kết quả mình đạt được trong quá trình nghiên cứu và làm việc cho đến thời điểm hiện tại, cùng với việc được các giải thưởng cao quý, là minh chứng cho sự ghi nhận không chỉ dành cho cá nhân mình, mà còn cho khoa học Việt Nam và những đóng góp cho cộng đồng", Đạt nói, giọng chậm rãi và chắc chắn.
Anh xem những ghi nhận ấy không phải là đích đến mà là động lực để tiếp tục đi xa hơn. Khi được hỏi về việc tóm tắt hành trình khoa học của mình bằng một cụm từ, Đạt cười và không do dự: "Kiên trì tưới nước". Anh ví hành trình làm khoa học như việc trồng một cái cây. "Mình có một hạt giống. Mỗi ngày phải tưới nước, chăm bón. Gặp vấn đề thì phải xử lý ngay. Không bỏ cuộc. Cứ kiên trì, theo thời gian cây sẽ lớn và cho quả", Đạt bộc bạch.
Tiến sĩ Mai Ngọc Xuân Đạt hiện sở hữu một bằng độc quyền sáng chế quốc gia, đạt giải Quả cầu vàng 2025 và được vinh danh là Công dân trẻ tiêu biểu Thành phố Hồ Chí Minh 2025. Nghiên cứu của anh không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn mở ra ứng dụng thực tế trong điều trị lâm sàng, góp phần giảm chi phí, nâng cao chất lượng sống cho người bệnh, đồng thời đặt nền móng cho những ứng dụng rộng hơn trong y học.
