Mới đây, Chính phủ ban hành Nghị định số 229/2026/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia; Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 17/2026/TT-BKHCN mở rộng quyền chủ động, chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, từ chính sách đến thực tiễn luôn tồn tại những khoảng trễ nhất định.
Tâm lý e ngại rủi ro và rào cản thể chế
Theo ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), trong khi cơ chế về tài chính, đấu thầu, nghiệm thu và định giá sản phẩm công nghệ vẫn đang hoàn thiện thì tâm lý e ngại rủi ro của đội ngũ thực thi vẫn còn. Đặc thù của sản phẩm công nghệ, phần mềm hay trí tuệ nhân tạo (AI) là khó định giá theo phương thức mua sắm công truyền thống. Nếu tiếp tục áp dụng các quy định cũ đối với công nghệ mới, người ký quyết định giải ngân sẽ luôn đối mặt rủi ro pháp lý. Hệ quả là không ít dự án chậm triển khai hoặc chỉ dừng ở việc hoàn thiện hồ sơ thay vì tạo ra sản phẩm có giá trị.
Doanh nghiệp công nghệ kỳ vọng vào sự chuyển dịch tư duy quản lý
Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Lê Minh, Giám đốc Công nghệ thuộc Tổng công ty Công nghệ và Giải pháp CMC cho rằng, một sản phẩm chuyển đổi số chỉ thật sự thành công khi được sử dụng rộng rãi, tạo hiệu quả thực chất và mở ra giá trị mới. Những giá trị đó phải được lượng hóa bằng các chỉ số cụ thể như thời gian xử lý được rút ngắn, chi phí giảm, năng suất tăng, dữ liệu minh bạch hơn và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp được nâng cao. Vì vậy, tư duy quản lý nhà nước cần chuyển dịch mạnh mẽ từ kiểm soát sang kiến tạo phát triển.
Nhà nước cần đóng vai trò “bà đỡ” cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Theo các chuyên gia, Nhà nước không thể chỉ dừng lại ở vai trò ban hành quy định, mà phải trở thành “bà đỡ” cho hệ sinh thái bằng cách dẫn dắt nhu cầu và tạo lập thị trường. Thay vì để các viện nghiên cứu, trường đại học phát triển công nghệ theo năng lực sẵn có, cơ quan quản lý nhà nước cần chủ động công khai các bài toán cụ thể về quản trị quốc gia và phát triển kinh tế-xã hội. Khi các bài toán thực tiễn được đặt hàng, Nhà nước sẽ đóng vai trò là khách hàng đầu tiên. Cách làm này vừa huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, vừa tạo động lực để những ý tưởng mới nhanh chóng được kiểm chứng, hoàn thiện và đưa vào đời sống.
Ba giải pháp trọng tâm để thực thi hiệu quả
Khi tư duy đã thông suốt, cần xây dựng một lộ trình thực thi đủ an toàn để bảo vệ đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm với ba giải pháp trọng tâm cần được ưu tiên triển khai ngay. Trước hết, cần sớm thành lập các tổ công tác liên ngành từ Trung ương nhằm hỗ trợ địa phương tháo gỡ kịp thời những vướng mắc phát sinh. Chuyển đổi số là lĩnh vực liên quan nhiều ngành, nhiều cấp; vì vậy, sự thống nhất trong hướng dẫn và xử lý các tình huống cụ thể sẽ góp phần giảm tâm lý e ngại của cán bộ cơ sở.
Cùng với đó, quá trình triển khai, vai trò của người đứng đầu có ý nghĩa quyết định. Vì vậy, lãnh đạo các địa phương cần chủ động đồng hành, chia sẻ trách nhiệm với đội ngũ chuyên môn khi triển khai các dự án công nghệ có tính đột phá, nhất là những nội dung chưa có tiền lệ. Việc Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội ban hành liên tiếp sáu nghị quyết nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách và nguồn lực được đánh giá là cách tiếp cận quyết liệt trong hoàn thiện thể chế, tạo dư địa phát triển khoa học-công nghệ và chuyển đổi số.
Cơ chế sandbox cho công nghệ mới
Đặc biệt, cơ chế sandbox (khung thể chế thử nghiệm có kiểm soát) cần được mạnh dạn áp dụng đối với các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) hay tác nhân AI (AI Agent). Thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá rủi ro trên cơ sở thực tiễn, kịp thời hoàn thiện chính sách, tạo không gian để đổi mới sáng tạo phát triển mà không bỏ lỡ cơ hội từ các công nghệ mới.
