Từ Á quân Olympia đến Giáo sư Úc: Hành trình khoa học của Nguyễn Thành Vinh
Với nhiều khán giả truyền hình đầu những năm 2000, Nguyễn Thành Vinh từng là chàng "Nam mọt sách" xuất hiện trong bộ phim Phía Trước Là Bầu Trời - một vai diễn ngắn nhưng ấn tượng đến mức anh được cộng đồng mạng gọi vui là "diễn viên có lịch sử diễn xuất ngắn nhất". Trước đó không lâu, anh cũng là Á quân mùa đầu tiên của chương trình Đường Lên Đỉnh Olympia, đại diện cho thế hệ học sinh xuất sắc bước ra từ sân chơi trí tuệ lớn của Việt Nam.
Những dấu mốc ấy từng khiến cái tên Nguyễn Thành Vinh được nhớ đến như một hình mẫu học giỏi điển hình của tuổi học trò. Rời xa sự chú ý từ công chúng, anh rẽ sang một con đường lặng lẽ hơn nhưng anh cho rằng hợp với mình hơn cả là làm khoa học. Ít người biết rằng, xen giữa Đường Lên Đỉnh Olympia và Phía Trước Là Bầu Trời, Nguyễn Thành Vinh là một trong bốn thành viên đại diện cho Việt Nam tranh tài tại Olympic Hóa quốc tế lần thứ 32 tại Đan Mạch và giành Huy chương Bạc.
Hành trình từ học sinh xuất sắc đến nhà khoa học quốc tế
Rời Việt Nam từ khi còn rất trẻ, trải qua hơn 25 năm học tập, nghiên cứu và giảng dạy tại Australia và châu Âu, Nguyễn Thành Vinh hôm nay là Giáo sư Hóa hữu cơ tại Đại học New South Wales (Australia). Anh vừa được The Australian vinh danh là một trong những nhà nghiên cứu có ảnh hưởng nhất Australia trong lĩnh vực này.
Sau hơn 2 thập kỷ gắn bó với nghiên cứu, anh nhìn khoa học như một hành trình bền bỉ của sự tò mò, thất bại và vô vàn lựa chọn. Mỗi phương pháp mới, mỗi phát hiện nhỏ đều có thể góp phần thay đổi cách con người tư duy, giải quyết các vấn đề của đời sống.
Chia sẻ về ảnh hưởng và thách thức trong khoa học
Trao đổi với chúng tôi, Giáo sư Nguyễn Thành Vinh cho biết: "Với mình, 'ảnh hưởng' không chỉ nằm ở những con số khô khan như lượt trích dẫn hay chỉ số h-index. Sau 25 năm, mình nhận ra sức ảnh hưởng thực sự là khi nghiên cứu của bạn thay đổi được cách người khác tư duy hoặc giải quyết một vấn đề, đặc biệt là khi vấn đề đó góp phần nâng cao chất lượng sống của nhân loại."
Anh cũng chia sẻ về thách thức lớn nhất đối với nhà khoa học trẻ trong môi trường quốc tế: "Thách thức lớn nhất chính là sự 'độc lập'. Ở nước ngoài, không ai cầm tay chỉ việc. Bạn phải tự bơi, tự hình thành ý tưởng độc đáo, tự tìm kinh phí, tự thành lập nhóm nghiên cứu, tự xây dựng thương hiệu cá nhân. Nó giống như bạn đang khởi nghiệp vậy, nhưng sản phẩm của bạn là tri thức."
Gắn bó với quê hương Việt Nam
Dù không làm việc tại Việt Nam, nhiều năm qua anh vẫn âm thầm trực tiếp hướng dẫn hoặc gián tiếp hỗ trợ, định hướng và kết nối cho nhiều thế hệ sinh viên Việt Nam theo đuổi khoa học. Anh tâm sự: "Vì chính mình cũng từng là các bạn ấy. Mình hiểu cảm giác bơ vơ khi mới bước ra biển lớn. Hỗ trợ các bạn trẻ không chỉ là trách nhiệm, mà là cách mình trả món nợ ân tình với những người thầy đã giúp đỡ mình ngày xưa."
Anh nhận xét về điểm mạnh và điểm yếu của sinh viên Việt Nam ở nước ngoài: "Điểm mạnh: Các bạn cực kỳ thông minh, giỏi lý thuyết cơ bản, lại rất nhạy bén với công nghệ. Điểm yếu: Thường là sự tự ti trong giao tiếp và tư duy phản biện. Khoa học cần sự 'ngang tàng' và dám sai thì mới có đột phá được."
Cuộc sống đời thường và kế hoạch tương lai
Ngoài công việc nghiên cứu, hướng dẫn nghiên cứu sinh và giảng dạy, Nguyễn Thành Vinh chia sẻ: "Mình là một ông chú trung niên 'bình thường như cân đường hộp sữa', sống một cuộc đời giản đơn, chân thành. Cuối tuần mình thích dành thời gian cho gia đình, cùng các con tham gia các hoạt động ngoài trời hay thể thao. Mình cũng đang trong 'cuộc chiến' gìn giữ tiếng Việt cho hai con tại bàn ăn mỗi tối."
Về kế hoạch tương lai, anh hy vọng sẽ có cơ hội "đi về nhà" nhiều hơn, tham gia vào những dự án mang tầm quốc gia để giúp xây dựng một hệ sinh thái khoa học chất lượng cao tại Việt Nam. Tham dự chương trình Xuân Quê Hương 2026 chính là một khởi đầu mới cho hành trình đó.
Những thành tựu đáng nể
GS. Nguyễn Thành Vinh sinh năm 1982, từng là Á quân cuộc thi Đường Lên Đỉnh Olympia mùa đầu tiên và là thành viên đội tuyển Olympic Hóa học quốc tế Việt Nam, giành Huy chương Bạc. Từ năm 2001, anh học tập tại Australia, theo học ngành Hóa học công nghiệp tại Đại học New South Wales, sau đó bảo vệ luận án tiến sĩ chuyên ngành Hóa học hữu cơ tại Đại học Quốc gia Australia.
Hướng nghiên cứu của anh tập trung vào phát triển các phương pháp tổng hợp mới cho hợp chất tự nhiên, đồng thời thiết kế và tổng hợp các phân tử "chủ" kích thước lớn nhằm mô phỏng hệ dẫn truyền thuốc. Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ năm 2010, anh sang Đức làm nghiên cứu sau tiến sĩ về xúc tác hữu cơ tại Đại học RWTH Aachen với học bổng danh giá Alexander von Humboldt.
Năm 2013, GS Vinh trở lại Australia, xây dựng nhóm nghiên cứu độc lập tại Đại học Curtin (Perth), trước khi gia nhập Đại học New South Wales (Sydney) vào năm 2015 với vai trò giảng viên và nghiên cứu viên thuộc chương trình ARC DECRA tại Trường Hóa học. Anh được bổ nhiệm Giảng viên cao cấp năm 2018, thăng hàm Phó Giáo sư năm 2022 và được phong hàm Giáo sư vào năm 2026.
Trong quá trình nghiên cứu, GS. Nguyễn Thành Vinh đã nhận nhiều giải thưởng uy tín, tiêu biểu như Giải thưởng Athel Beckwith Lectureship & Medal 2016 của Phân ban Hóa học Hữu cơ - Viện Hóa học Hoàng gia Australia; Giải thưởng ARC Discovery Early Career Researcher Award (2015-2018) và Giải thưởng của Tạp chí Hóa học Thieme dành cho các học giả trẻ xuất sắc năm 2014.
