Quế Trà My đã trở thành biểu tượng, là cây dược liệu gắn liền với đời sống văn hóa truyền thống địa phương, tạo nguồn thu nhập chính cho đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng bào Xơ Đăng, Mnông xem cây quế như tài sản quý giá của núi rừng, là “của để dành” cho con cháu mai sau.
Vùng đất của quế
Nằm ở độ cao 1.500m so với mực nước biển, xã Trà Leng, thành phố Đà Nẵng có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng thích hợp cho cây quế. Trong mỗi vườn quế ở Trà Leng, người dân đều giữ lại một vài cây quế cổ thụ với mục đích lấy hạt, ươm thành cây con để bảo tồn nguồn gen quý. Đến nay, Trà Leng được xem như “thủ phủ quế” với khoảng 3.000ha trồng quế, trong đó có nhiều vườn quế đầu dòng, đạt chất lượng và sản lượng cao. Riêng giai đoạn 2020-2025, địa phương vận động người dân trồng mới 33ha.
Định hướng phát triển
Để tiếp tục khai thác tiềm năng, thế mạnh về cây dược liệu, nhiệm kỳ 2025-2030, Đảng bộ xã Trà Leng xác định tập trung phát triển nông-lâm nghiệp, lấy cây sâm Ngọc Linh và quế Trà My làm cây chủ lực. Mỗi năm, địa phương phấn đấu trồng từ 200.000-300.000 cây sâm Ngọc Linh và từ 600.000-700.000 cây quế Trà My.
Nâng cao vị thế quế Trà My
Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa chia sẻ, không giống nhiều vùng sản xuất nông nghiệp thuần túy, quế ở vùng đất Trà My tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ với đời sống cộng đồng bản địa. Người dân không chỉ trồng quế để khai thác kinh tế mà còn giữ cây mẹ để lấy giống, duy trì thói quen trồng quế theo chu kỳ dài và bảo vệ rừng đầu nguồn. Trong nhiều gia đình, khi sinh con, cha mẹ thường trồng thêm một vườn quế như một cách tích lũy tài sản cho tương lai. Điều đó cho thấy cây quế không chỉ là sinh kế mà còn là một phần của văn hóa sống.
“Chính thiên nhiên khắc nghiệt nhưng tinh sạch của đại ngàn đã tạo nên phẩm chất đặc biệt của quế Trà My. Và cũng chính sự gắn bó lâu dài giữa con người với rừng quế đã làm nên giá trị bền vững của thương hiệu “Cao sơn ngọc quế” trong suốt nhiều thế kỷ”, ông Nghĩa nhấn mạnh.
Nâng tầm vị thế quế Trà My
Tháng 10/2011, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế Trà My. Quế Trà My phân bố chủ yếu ở vùng núi phía tây tỉnh Quảng Nam (cũ), tập trung tại bốn địa phương gồm Nam Trà My, Bắc Trà My, Phước Sơn và Tiên Phước. Đây là vùng chuyển tiếp giữa dãy Trường Sơn và khu vực trung du miền núi, nơi có địa hình cao, độ dốc lớn, khí hậu ẩm và hệ sinh thái rừng còn tương đối đa dạng.
Theo Nghị quyết số 06/NQ-HĐND năm 2017 của HĐND tỉnh Quảng Nam (cũ) về quy hoạch phát triển cây quế Trà My đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, tổng diện tích quế hiện có của toàn vùng khoảng 3.760ha, trong đó Nam Trà My chiếm diện tích lớn nhất với 2.641ha; tiếp đến là Bắc Trà My 589ha, Phước Sơn 380ha và Tiên Phước 150ha. Quy hoạch cũng đặt mục tiêu mở rộng diện tích quế lên khoảng 7.777 ha vào năm 2025 và ổn định khoảng 10.000ha vào năm 2030.
Hiện nay, các xã như Trà Leng, Trà Vân, Nam Trà My hay Trà Tập của thành phố Đà Nẵng vẫn duy trì diện tích quế lớn. Quế Trà My từ lâu đã được biết đến là một trong những loại quế có chất lượng hàng đầu của Việt Nam với hàm lượng tinh dầu cao, hương thơm đặc trưng, giá trị dược liệu quý và được thị trường trong nước, quốc tế đánh giá cao. Đây không chỉ là sản vật của núi rừng mà còn là kết tinh của điều kiện tự nhiên, khí hậu, thổ nhưỡng cùng kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân địa phương.
Đặc biệt, giá trị của quế Trà My không chỉ nằm ở phương diện kinh tế mà còn mang đậm giá trị di sản văn hóa và tri thức bản địa. Cây quế hiện diện trong các lễ hội truyền thống, trong phong tục cưới hỏi, trong các bài thuốc dân gian và trong những câu chuyện truyền đời của người dân miền núi.
Mới đây, xã Trà Leng đã phối hợp Trường đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng tổ chức Hội thảo “Quế Trà Leng - Hành trình từ di sản đến hệ sinh thái giá trị”, tiếp tục làm rõ hơn giá trị lịch sử, văn hóa, sinh thái và kinh tế của quế Trà Leng; đồng thời, định hướng phát triển cây quế gắn với bảo tồn tài nguyên rừng, du lịch sinh thái, nâng cao đời sống người dân và xây dựng thương hiệu đặc trưng của địa phương.
Đáng chú ý, từ ngày 4-5/7 tới, xã Trà Leng sẽ tổ chức Lễ hội quế xã Trà Leng lần thứ I - năm 2026 với chủ đề: “Hương quế Trà Leng - Niềm tin và khát vọng vươn xa”. Lễ hội nhằm giới thiệu, quảng bá hình ảnh quế Trà Leng; tôn vinh những giá trị lịch sử, văn hóa, đời sống và hành trình phát triển của nhân dân địa phương.
Tương lai của quế Trà My
Theo Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa, Trà Leng xác định phát triển cây quế không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng gắn với mục tiêu giảm nghèo bền vững, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái và xây dựng nông thôn mới. Vì vậy, địa phương sẽ tiếp tục tập trung lãnh đạo, chỉ đạo huy động mọi nguồn lực; tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân; từng bước xây dựng hệ sinh thái giá trị cho sản phẩm quế Trà Leng vươn tầm quốc tế.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng Vũ Thị Bích Hậu chia sẻ, quế Trà My là một tài sản đặc biệt của thành phố Đà Nẵng trong không gian phát triển mới. “Tương lai của quế Trà My nằm ở khả năng chuyển hóa một di sản bản địa thành mô hình phát triển bền vững; lấy tài nguyên bản địa làm nền tảng, lấy khoa học công nghệ làm động lực, lấy cộng đồng làm chủ thể và lấy văn hóa-sinh thái làm bản sắc. Đây cũng chính là con đường để quế Trà My trở thành thương hiệu đặc hữu có giá trị cao và có sức lan tỏa lâu dài trong chiến lược phát triển miền núi của thành phố Đà Nẵng”, bà Hậu nhấn mạnh.
