Theo Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, giáo dục đại học hiện phát triển nhanh về quy mô và cải thiện chất lượng, toàn hệ thống đạt gần 2,8 triệu người học các trình độ. Trong đó, đào tạo sau đại học có quy mô 130.373 người, chiếm khoảng 5% tổng quy mô. Cơ cấu đào tạo chuyển dịch nhanh theo hướng tăng tỷ lệ các ngành công nghệ chiến lược, then chốt và tăng cường nghiên cứu khoa học.
Đề xuất chiến lược phát triển giáo dục đại học
Để phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu khoa học-công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo chiến lược phát triển giáo dục đại học, đề xuất các giải pháp đột phá, chuyển đổi toàn diện. Trọng tâm là xây dựng các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, tinh hoa; hiện đại hóa, tăng cường năng lực đào tạo và nghiên cứu, thích ứng với tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), tạo chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng đào tạo.
Đào tạo nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực trọng điểm
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt 90 chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng và 59 chương trình về vi mạch bán dẫn, sẵn sàng cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao từ năm học 2026-2027. Cùng với đó, chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, chuyên gia và trí thức trong các lĩnh vực khoa học-công nghệ trọng điểm được chú trọng nhằm tạo nền tảng tri thức và nhân lực cho phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc và nhóm nghiên cứu mạnh
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, bộ đã ban hành chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc với mức đãi ngộ lên tới 1 tỷ đồng/năm/người cho khoảng 100 nghiên cứu sinh. Bộ cũng triển khai chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc giai đoạn 2026-2035, đặt mục tiêu hình thành 30 nhóm nghiên cứu mạnh vào năm 2030 và nâng lên 50 nhóm vào năm 2035.
Địa phương tích cực triển khai giải pháp
Thành phố Hà Nội đã chỉ đạo xây dựng cơ chế, chính sách phát hiện, đào tạo, thu hút, sử dụng và giữ chân nhân lực trình độ cao phục vụ khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trọng tâm là chương trình học bổng đào tạo 1.000 nghiên cứu sinh; hợp tác với Đại học bang Arizona (Mỹ); chương trình tăng tốc đào tạo nhân lực bán dẫn từ giáo dục phổ thông đến kỹ sư; chuyển đổi các phòng thí nghiệm trọng điểm sang mô hình hạ tầng dùng chung quy mô công nghiệp.
Thách thức về nhân lực chất lượng cao
Dù có chuyển biến tích cực, quy mô đào tạo sau đại học còn thấp so với yêu cầu nhân lực trình độ cao; năng lực nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa các cơ sở chênh lệch; liên kết nhà trường-viện-doanh nghiệp chưa thực chất. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhận định: “Nước ta có lực lượng lao động hơn 52 triệu người với tinh thần hiếu học. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực ở các nhóm ngành quan trọng như STEM, AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu và quản trị công nghệ vẫn là thách thức lớn. Số lượng nhà nghiên cứu và kỹ sư công nghệ cao chưa đáp ứng yêu cầu của công nghiệp hóa thế hệ mới. Đây là điểm nghẽn cần được giải quyết bằng các chiến lược giáo dục và đào tạo, thu hút nhân tài có tính đột phá.”
Giải pháp phát triển nhân lực khoa học-công nghệ
Các chuyên gia cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phát triển nền tảng giáo dục thông minh quốc gia ứng dụng AI, thực tế ảo, thực tế tăng cường; hoàn thành chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong giáo dục; kết nối đại học, viện nghiên cứu với địa phương, doanh nghiệp theo mô hình hợp tác ba nhà. Cũng cần đánh giá năng lực các đại học, viện nghiên cứu, xác định trường nào phụ trách đào tạo nhân lực AI, đơn vị nào phát triển học liệu số.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Khắc Quốc Bảo cùng các cộng sự Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất xác định và phát triển các nhóm nhân lực chiến lược, tập trung vào chuyên gia công nghệ lõi trong AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng, robotics, công nghệ sinh học và năng lượng mới, đồng thời nâng cao chất lượng kỹ sư công nghệ và lao động số thích ứng với tự động hóa và AI. Quá trình đào tạo cần đổi mới căn bản theo hướng gắn với công nghệ chiến lược và nhu cầu thực tiễn.
Chính sách học bổng và giữ chân nhân tài
Chính phủ ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP về chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, nhằm thu hút học sinh có năng lực theo học STEM. Nhiều chuyên gia cho rằng, cùng với học bổng, cần tạo môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, quyền tự chủ, tiếp cận dữ liệu, phòng thí nghiệm và cơ hội thương mại hóa kết quả nghiên cứu; phát triển hệ sinh thái nhân lực công nghệ cao theo lợi thế vùng; đẩy mạnh hợp tác quốc tế và thương mại hóa nghiên cứu.
