Nghịch lý thương mại hóa khoa học: Nghiên cứu 'nằm trên giấy' và bài toán đột phá cho TP.HCM
Khoa học và công nghệ (KH-CN) được xác định là động lực then chốt, nền tảng cốt lõi để phát triển nhanh và bền vững, theo tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 57 năm 2024 do Bộ Chính trị ban hành. Tuy nhiên, một thực tế đáng báo động đang tồn tại: nhiều tài sản tri thức chỉ thực sự "sống" khi được đưa vào thị trường. Nếu không, chúng vẫn mãi là giá trị tiềm năng nằm trên giấy, không tạo ra của cải hay đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Con số biết nói: Tỷ lệ thương mại hóa thấp và sự lãng phí nguồn lực
Thực tế lâu nay cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại. Nhiều đề tài nghiên cứu được đầu tư bài bản, nghiệm thu đầy đủ nhưng lại không được thương mại hóa, không đi vào đời sống. Tại Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), trong giai đoạn 2014 - 2018, có 1.587 nhiệm vụ khoa học được nghiệm thu, nhưng chỉ 201 nhiệm vụ được thương mại hóa, tương đương tỷ lệ 13%. Đáng chú ý, có đến 37% nhiệm vụ đã ở mức độ hoàn thiện, sẵn sàng chuyển giao.
Điều này đồng nghĩa với việc nguồn lực ngân sách, thời gian và chất xám bỏ ra chưa được khai thác đúng mức, thậm chí dẫn đến lãng phí nghiêm trọng. Không chỉ dừng lại ở sự lãng phí hữu hình, điều đáng lo hơn là những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Một kết quả nghiên cứu nếu được chuyển hóa thành sản phẩm hoặc dịch vụ đúng thời điểm có thể mở ra thị trường mới, tạo động lực cho doanh nghiệp, thậm chí hình thành ngành kinh tế mới.
Đột phá từ thay đổi tư duy: Chấp nhận rủi ro có kiểm soát
Nghiên cứu là cần thiết, nhưng quan trọng hơn vẫn là kết quả có đi đến được thị trường hay không. Nếu khâu thương mại hóa không được tháo gỡ, toàn bộ chuỗi giá trị của KH-CN sẽ bị đứt đoạn. Cần nhìn nhận rõ rằng KH-CN là lĩnh vực đặc thù, luôn gắn với cái mới và vì thế luôn tiềm ẩn rủi ro. Không phải mọi đề tài đều thành công hay mang lại kết quả như kỳ vọng.
Nhưng chính trong quy luật đó, giá trị của đổi mới sáng tạo mới được khẳng định. Một công trình thành công có thể tạo ra giá trị đủ lớn để bù đắp cho nhiều công trình khác chưa thành công, thậm chí còn tạo nguồn lực để nuôi dưỡng các nghiên cứu tiếp theo. Logic phổ biến của đầu tư vào KH-CN là chấp nhận tỷ lệ rủi ro cao để đổi lấy khả năng đột phá.
Nếu vẫn duy trì tư duy quản lý thiên về an toàn, coi trọng việc "không sai" hơn là "tạo giá trị", thì sẽ rất khó tạo ra đột phá. KH-CN không thể phát triển trong một môi trường quá chặt chẽ, nơi mọi rủi ro đều bị xem là sai phạm. Do đó, cần một sự chuyển đổi căn bản về tư duy: chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Kiểm soát ở đây không phải là siết chặt, mà là thiết lập cơ chế minh bạch, đánh giá đúng bản chất rủi ro, và bảo vệ những người dám làm, dám thử nghiệm vì mục tiêu chung.
TP.HCM: Tiềm năng đi đầu và giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn
Với những điều kiện sẵn có về tiềm lực KH-CN, hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp năng động, TP.HCM có đầy đủ cơ sở để đi đầu trong việc thử nghiệm các cơ chế mới theo tinh thần của Nghị quyết 57. Việc mạnh dạn thí điểm, chấp nhận rủi ro trong khuôn khổ kiểm soát không chỉ giúp thành phố khai thác hiệu quả nguồn lực tri thức, mà còn tạo ra mô hình có thể nhân rộng trên toàn quốc.
Để đạt được mục tiêu này, giới nghiên cứu và doanh nghiệp cho rằng TP.HCM cần tiếp tục tháo gỡ các "điểm nghẽn" về:
- Cơ chế tài chính
- Thủ tục hành chính
- Chuyển giao công nghệ
- Quản lý và sử dụng tài sản công
Một yếu tố quan trọng khác là nhà nước cần đóng vai trò trung gian kết nối nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Điều này giúp nghiên cứu đi đúng hướng ngay từ ban đầu, đảm bảo rằng các sản phẩm khoa học không chỉ dừng lại ở giá trị tiềm năng, mà thực sự đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội.
