Giáo sư Trần Hồng Thái: Khoa học Việt Nam đã chín muồi để làm chủ công nghệ, tạo sản phẩm giá trị cao
Vấn đề cốt lõi không nằm ở những cam kết suông, mà ở năng lực hiện thực hóa thông qua các sản phẩm và giá trị cụ thể, qua đó khẳng định vai trò và trách nhiệm của khoa học và công nghệ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đó là khẳng định mạnh mẽ của Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong cuộc phỏng vấn với Báo Nhân Dân. Ông nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy nghiên cứu thuần túy sang tư duy kiến tạo giá trị, lấy kết quả thực tiễn làm thước đo, đồng thời chủ động gánh vác những nhiệm vụ khoa học và công nghệ có tính chiến lược, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững.
Nền tảng vững vàng, thời cơ đã chín muồi
Trả lời câu hỏi về những kết quả nổi bật của Viện Hàn lâm, Giáo sư Trần Hồng Thái cho biết, sau hơn 80 năm phát triển, với sự hỗ trợ của bạn bè quốc tế, các nhà khoa học Việt Nam đã được đào tạo bài bản trên đầy đủ các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Nền tảng tích lũy qua nhiều thế hệ đang cho phép chúng tôi trả lời câu hỏi về việc đưa tri thức từ phòng thí nghiệm vào đời sống một cách thực chất. Ông khẳng định: "Đây chính là thời điểm chín muồi để không chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài, mà cùng các chuyên gia trong và ngoài nước chủ động làm chủ và phát triển thành công nghệ Việt Nam, sản phẩm Việt Nam phục vụ xây dựng và phát triển đất nước."
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hiện có hơn 2.500 cán bộ khoa học đầu ngành, công bố hơn 2.300 công trình quốc tế mỗi năm, dẫn đầu cả nước theo chỉ số Nature Index và đăng ký trên 100 bằng sở hữu trí tuệ hàng năm. Quan trọng hơn, đội ngũ đó đã bắt đầu làm chủ những công nghệ cụ thể, bao gồm:
- Mô-đun tự lái trí tuệ nhân tạo cho phương tiện giao thông.
- Công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 ứng dụng trên cây trồng chủ lực.
- Công nghệ sản xuất hydro từ điện phân nước.
- Chế tạo vật liệu điện cực cho pin thế hệ mới và y học cá thể hóa.
Đây không phải là lắp ráp hay gia công theo thiết kế nước ngoài, mà là làm chủ thực sự từ nền tảng khoa học đến sản phẩm, không phụ thuộc vào nhập khẩu.
Ưu tiên ứng dụng vào các ngành kinh tế mũi nhọn
Giáo sư Trần Hồng Thái nhấn mạnh một hướng ưu tiên then chốt trong giai đoạn tới: chủ động đưa khoa học, công nghệ ứng dụng ngay vào các ngành kinh tế mũi nhọn mà Việt Nam có lợi thế, đặc biệt là những lĩnh vực có tỷ lệ lớn người dân tham gia hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế. Ông lấy ví dụ về các ngành sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản, nơi hàng chục triệu người dân gắn sinh kế trực tiếp. Viện Hàn lâm đang nghiên cứu, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cơ sở dữ liệu để tối ưu hóa canh tác, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị gia tăng.
Trong lĩnh vực y sinh, Việt Nam với 14,8 triệu héc-ta rừng và mức độ đa dạng sinh học cao đang tập trung khai thác giá trị dược liệu bản địa. Ví dụ, cây Thông đỏ tại tỉnh Lâm Đồng chứa hoạt chất Paclitaxel, một trong những thuốc hóa trị hiệu quả nhất hiện nay. Nếu làm chủ được công nghệ chiết tách và bào chế theo công nghệ nano hướng đích, giá trị tạo ra có thể gấp 50 đến 100 lần. Viện Hàn lâm đã đề xuất thành lập Trung tâm Y sinh tại Lâm Đồng để triển khai chuỗi hoàn chỉnh từ nguyên liệu đến thuốc thành phẩm.
Về tài nguyên khoáng sản, Việt Nam sở hữu nguồn khoáng sản lớn với hơn 5.000 mỏ. Ba nguyên tố Neodymium, Praseodymium và Dysprosium là thành phần cốt lõi của nam châm NdFeB, không thể thiếu trong động cơ xe điện và tuabin điện gió. Viện Hàn lâm đang nghiên cứu làm chủ chuỗi công nghệ từ tuyển quặng đến chế tạo nam châm thành phẩm, có thể tăng giá trị từ cùng một tấn quặng lên gấp 30 đến 50 lần.
Chuyển đổi mô hình và tác động chiến lược
Sau Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Viện Hàn lâm được chuyển sang mô hình đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Giáo sư Trần Hồng Thái cho biết, đây là lần đầu tiên trong lịch sử một tổ chức nghiên cứu khoa học tự nhiên và công nghệ được đặt trực tiếp dưới sự lãnh đạo của Đảng ở cấp cao nhất, thể hiện rằng khoa học công nghệ được coi là vấn đề chiến lược của toàn dân tộc.
Về tác động, vị thế mới đặt ra yêu cầu cao hơn nhưng cũng mở ra không gian rộng hơn. Viện Hàn lâm không chỉ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tư vấn chiến lược, cung cấp luận cứ khoa học phục vụ sự lãnh đạo của Đảng. Cơ chế hoạt động cũng được cải thiện, với cơ hội thiết kế cơ chế tài chính cho nghiên cứu khoa học theo logic của khoa học, không phải theo logic hành chính thông thường.
Giải pháp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng
Giáo sư Trần Hồng Thái chỉ ra rằng, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 là bước đột phá pháp lý, chuyển mô hình quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Trên cơ sở đó, Viện Hàn lâm xác định ba hướng hành động trọng tâm:
- Chủ động xây dựng thị trường công nghệ hoạt động thực chất, ký kết hợp tác chiến lược với các tập đoàn lớn.
- Kiến nghị cơ chế ngân sách trung hạn ba đến năm năm cho các chương trình khoa học chiến lược, thoát khỏi ràng buộc của chu kỳ ngân sách thông thường.
- Xác định Viện Hàn lâm là đầu mối hình thành hệ sinh thái kết nối bốn thành tố: cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và trường đại học, doanh nghiệp, và địa phương.
Hợp tác quốc tế để cùng phát triển công nghệ Việt
Giáo sư Trần Hồng Thái nhấn mạnh sự chuyển dịch từ hợp tác tiếp nhận sang hợp tác để cùng phát triển công nghệ thành công nghệ Việt Nam, sản phẩm Việt Nam. Ông lấy ví dụ về hợp tác với Nhật Bản trong lĩnh vực vũ trụ, nơi đội ngũ Việt Nam cùng thiết kế và vận hành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, hay với Pháp trong mô hình đào tạo và nghiên cứu liên kết tại Trường đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội.
Lợi ích chiến lược của cách tiếp cận này không chỉ là công nghệ mà còn là con người, xây dựng đội ngũ khoa học tự tin, có thể đứng ngang hàng với thế giới.
Lộ trình phát triển công nghệ chiến lược
Theo Quyết định 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về 11 nhóm công nghệ chiến lược, Giáo sư Trần Hồng Thái đề xuất lộ trình phân kỳ rõ ràng:
- Trong một đến ba năm tới: Ưu tiên đưa kết quả nghiên cứu cơ bản đã tích lũy vào ứng dụng thực tiễn.
- Trong giai đoạn từ một đến năm năm: Tập trung làm chủ và phát triển công nghệ gắn với lợi thế cấu trúc lâu dài của đất nước, như đất hiếm, vũ trụ, y sinh, nông nghiệp.
- Từ năm đến mười năm trở đi: Đầu tư có chiều sâu cho nghiên cứu cơ bản, hướng tới đóng góp vào kho tàng tri thức thế giới.
Vai trò của Viện Hàn lâm là trụ cột nghiên cứu cơ bản và đầu tàu trong giai đoạn làm chủ công nghệ, bảo đảm nền tảng khoa học vững chắc cho các hướng công nghệ chiến lược.
