Hội thảo khoa học bảo vệ sâm Ngọc Linh: Chuẩn hóa chất lượng để chống giả mạo
Ngày 27 tháng 3, một hội thảo quan trọng với chủ đề "53 năm phát hiện sâm Ngọc Linh - Nâng cao chất lượng, phát triển và nâng tầm thương hiệu sản phẩm quốc gia" đã được tổ chức tại Trường Đại học Tôn Đức Thắng. Sự kiện này là kết quả phối hợp giữa nhà trường với Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ngãi, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, cùng Viện Kiểm nghiệm thuốc Thành phố Hồ Chí Minh.
Quy tụ hơn 150 chuyên gia và doanh nghiệp
Hội thảo đã thu hút sự tham dự của hơn 150 đại biểu, bao gồm các nhà quản lý, chuyên gia khoa học hàng đầu và đại diện doanh nghiệp. Sự kiện không chỉ nhìn lại hành trình phát triển của sâm Ngọc Linh trong hơn nửa thế kỷ qua, mà còn tập trung mổ xẻ những thách thức cấp bách về chất lượng, thị trường và chiến lược xây dựng thương hiệu.
Đặc biệt, bối cảnh hiện nay với tình trạng sâm giả "đội lốt" sâm chính hiệu Việt Nam và sâm nhập lậu tràn lan đang làm xói mòn nghiêm trọng niềm tin của người tiêu dùng, trở thành trọng tâm thảo luận.
Chuẩn hóa khoa học - "Lá chắn" bảo vệ sâm quốc bảo
Xuyên suốt các tham luận, yêu cầu cấp thiết về việc chuẩn hóa chất lượng sâm Ngọc Linh được nhấn mạnh như yếu tố then chốt để bảo vệ giá trị của loại dược liệu được mệnh danh là "quốc bảo". Nhiều nghiên cứu mới được công bố tại hội thảo tập trung vào:
- Định danh nguồn gen chính xác
- Phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài sâm khác trên thị trường
- Xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm hiện đại và khoa học
Các phương pháp khoa học tiên tiến đang được ứng dụng bao gồm:
- Giải trình tự gene để xác định nguồn gốc di truyền
- Công nghệ DNA siêu mã vạch cho phép nhận dạng chính xác
- Phương pháp metabolomics phân tích thành phần hoạt chất và giá trị dược lý
PGS-TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế, nhấn mạnh rằng đây chính là "lá chắn" quan trọng để chống lại tình trạng nhầm lẫn và giả mạo sâm Việt Nam đang ngày càng phức tạp.
Xây dựng cơ sở dữ liệu DNA và phát triển vùng trồng
Ông Nguyễn Tấn Liêm, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, cho biết việc xây dựng cơ sở dữ liệu DNA barcode cho sâm Ngọc Linh là nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới. Song song đó, cần hoàn thiện quy trình canh tác phù hợp với thổ nhưỡng đặc thù của các vùng trồng sâm trọng điểm như:
- Đắk Glei
- Tu Mơ Rông
- Kon Plông
"Chỉ khi có nền tảng khoa học vững chắc, việc kiểm soát chất lượng và phát triển thương hiệu mới có thể đi xa", ông Liêm khẳng định. Quá trình chuẩn hóa không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà phải được áp dụng xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị, từ khâu trồng trọt, thu hoạch cho đến chế biến thành phẩm.
Hợp tác nghiên cứu và phát triển hệ sinh thái
Hội thảo cũng ghi nhận bước tiến cụ thể khi Trường Đại học Tôn Đức Thắng ký kết hợp tác với các doanh nghiệp để triển khai các đề tài nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành hệ sinh thái "nghiên cứu - sản xuất - thương mại hóa" cho sâm Ngọc Linh trong kỷ nguyên chuyển đổi số.
Ông Nguyễn An, Giám đốc thương mại Công ty Cổ phần Vingin - đơn vị đồng hành với hội thảo, chia sẻ: "Muốn đi xa không thể đi một mình". Doanh nghiệp này trong nhiều năm qua đã hỗ trợ hàng chục nghìn cây giống cho người dân địa phương, đặc biệt là đồng bào Xơ Đăng, nhằm chuyển đổi sinh kế từ phá rừng sang trồng và bảo vệ rừng.
Thị trường biến động và thách thức thương hiệu
Nếu khoa học là nền tảng, thì thị trường chính là "mặt trận nóng" của sâm Ngọc Linh. Một vấn đề nổi cộm được đặt ra tại hội thảo là thông tin giá sâm Ngọc Linh có dấu hiệu giảm. Tuy nhiên, nhiều người trồng sâm cho rằng giá trị thực không hề giảm, mà nguyên nhân chính nằm ở tình trạng sâm nhập lậu "đội lốt" sâm Ngọc Linh, gây nhiễu loạn thị trường.
Thực trạng này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu quốc gia. Khi người tiêu dùng không thể phân biệt được sâm thật - giả, niềm tin bị bào mòn, kéo theo nguy cơ mất vị thế của một dược liệu vốn được xem là biểu tượng quốc gia.
Giải pháp đồng bộ và định hướng phát triển
Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia nhấn mạnh cần kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi giá trị, từ nguồn giống, vùng trồng cho đến khâu lưu thông sản phẩm. Công nghệ truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn hóa kiểm nghiệm và cơ chế quản lý thị trường phải được triển khai đồng bộ.
Mô hình "ba nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) được xác định là chìa khóa để xây dựng hệ sinh thái dược liệu bền vững. Định hướng này phù hợp với mục tiêu chiến lược đến năm 2030, khi tỉnh Quảng Ngãi đặt kế hoạch mở rộng vùng trồng sâm Ngọc Linh lên khoảng 10.000 ha.
Đáng chú ý, định hướng phát triển không chỉ dừng ở việc trồng sâm mà còn mở rộng sang chế biến sâu các bộ phận khác như thân, lá, hoa để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng đạt chuẩn quốc tế. Cách tiếp cận này giúp nâng cao giá trị kinh tế đồng thời giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên.
Các tham luận khoa học tiêu biểu
Hội thảo đã ghi nhận nhiều tham luận chất lượng từ các chuyên gia đầu ngành:
- GS-TS Nguyễn Minh Đức: "Xây dựng chuyên luận dược điển cho Sâm Ngọc Linh và Sâm Lai Châu"
- PGS-TS Phan Kế Long: "Phân tích các loài sâm bằng phương pháp giải trình tự gene"
- PGS-TS Đỗ Thị Hà: "Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng Sâm Lai Châu"
- PGS-TS Nguyễn Trường Huy: "Ứng dụng metabolomics trong kiểm nghiệm sâm"
- TS Vũ Huỳnh Kim Long: "Định hướng phát triển hệ sinh thái sản phẩm Sâm Ngọc Linh"
- TS Võ Ngọc Linh Giang: "Ứng dụng DNA siêu mã vạch trong định danh và bảo tồn"
Có thể thấy, hội thảo không chỉ là diễn đàn học thuật mà còn là bước đi chiến lược trong việc định vị sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia. Từ câu chuyện khoa học đến bài toán thị trường, tất cả đều cho thấy một điểm chung: muốn nâng tầm thương hiệu, phải thực hiện đồng bộ từ gốc đến ngọn.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và thị trường sâm Việt Nam đang nhiễu loạn, việc xây dựng thương hiệu sâm Ngọc Linh không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn. Để làm được điều đó, cần một hệ sinh thái đủ mạnh, nơi tri thức khoa học, chính sách quản lý và sức mạnh doanh nghiệp cùng hội tụ, tạo nên sức bật cho một sản phẩm mang tầm quốc gia.
