Trong những ngày qua, công tác tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (TP.HCM) đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận. Sau gần 6 thập kỷ, nhiều hài cốt liệt sĩ đã được quy tập nhờ sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử, nhân chứng và các phương pháp khảo sát khoa học hiện đại. Trong đó, công nghệ địa vật lý, đặc biệt là kỹ thuật đo ảnh điện trở suất (Electrical Resistivity Tomography - ERT) do trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM) thực hiện, đã đóng vai trò quan trọng trong việc khoanh vùng các vị trí nghi có hố chôn tập thể trước khi tiến hành khai quật.
Nguyên lý hoạt động của ERT
Khác với phương pháp đào thăm dò truyền thống, ERT là kỹ thuật khảo sát địa vật lý không phá hủy, cho phép "nhìn" vào cấu trúc dưới lòng đất mà không cần đào bới hay khoan khảo sát diện rộng. Vào tháng 6/2026, chuyên gia của trường Đại học Bách khoa đã sử dụng thiết bị đo ảnh điện Syscal Pro do Hãng IRIS Instruments (Pháp) sản xuất. Thiết bị này có khả năng khảo sát ở độ sâu từ khoảng 2 đến 15 m, đồng thời ít chịu ảnh hưởng bởi các vật cản trên bề mặt.
Nguyên lý của phương pháp này dựa trên sự khác biệt về khả năng dẫn điện của các vật chất dưới lòng đất. Dòng điện được truyền xuống đất thông qua hai điện cực, trong khi hai điện cực khác ghi nhận hiệu điện thế tạo ra. Từ hàng loạt dữ liệu thu được, phần mềm chuyên dụng xử lý và tái tạo thành các mặt cắt địa chất 2D hoặc 3D, thể hiện bằng những dải màu tương ứng với các mức điện trở suất khác nhau. Chính sự khác biệt về điện trở suất giúp nhận diện những khu vực có khả năng là hố chôn hoặc mộ phần.
Phát hiện các vùng dị thường dưới lòng đất
Trường Đại học Bách khoa TP.HCM cho biết, một khu vực từng bị đào xới rồi lấp lại sẽ có cấu trúc đất khác với nền đất nguyên trạng. Cụ thể, đất xáo trộn thường có độ rỗng lớn hơn, dễ tích nước và giữ ẩm, làm thay đổi khả năng dẫn điện. Trong khi đó, nếu quan tài hoặc vật liệu như gỗ, gạch vẫn còn tồn tại, chúng lại tạo nên vùng có điện trở suất cao do có tính cách điện. Bên cạnh đó, quá trình phân hủy hài cốt theo thời gian cũng giải phóng các ion vào lớp đất xung quanh, tạo nên những biến đổi cục bộ về tính dẫn điện. Những yếu tố này kết hợp với nhau hình thành các "vùng dị thường" mà hệ thống ERT có thể phát hiện.
Tại công viên Lê Thị Riêng, nhóm khảo sát của trường Đại học Bách khoa đã tiến hành đo đạc trên nhiều khu vực với diện tích khác nhau như 25x20 m, 16x25 m và 30x30 m. Mỗi khu vực đều được khảo sát theo nhiều tuyến đo với khoảng cách điện cực khác nhau nhằm thu thập dữ liệu ở nhiều độ sâu. Kết quả xử lý cho thấy xuất hiện nhiều vùng điện trở suất dị thường ở độ sâu khoảng 3-8 m. Các vùng này có dạng rãnh, phân bố không đồng đều, tập trung trong phạm vi khoảng 6x8 m tùy từng độ sâu và vị trí khảo sát.
Đối chiếu với kết quả khai quật thực tế
Sau khi đối chiếu với kết quả khai quật thực tế, nhiều vị trí dị thường do hệ thống ERT xác định đã trùng khớp với khu vực phát hiện hài cốt. Theo trường Đại học Bách khoa, điều này cho thấy phương pháp đo ảnh điện có thể hỗ trợ hiệu quả trong việc xác định độ sâu và phạm vi cần tìm kiếm, giúp thu hẹp diện tích khai quật, tiết kiệm thời gian cũng như nhân lực. Tuy nhiên, một mặt cắt địa vật lý không được tạo nên chỉ từ một lần đo mà là kết quả của hàng trăm phép đo lặp lại với nhiều khoảng cách điện cực, nhiều cấu hình khác nhau để bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu. Khối lượng dữ liệu sau đó tiếp tục được phần mềm phân tích, đảo ngược và dựng thành mô hình dưới lòng đất. Từ mô hình này, các chuyên gia mới có thể nhận diện những khu vực có dấu hiệu bất thường để đề xuất vị trí khai quật.
Hạn chế và sự cần thiết của kết hợp đa nguồn
Các chuyên gia lưu ý rằng kỹ thuật đo ảnh điện không thể khẳng định chính xác dưới lòng đất có hài cốt hay không. Phương pháp này chỉ giúp xác định các khu vực có đặc điểm khác biệt so với nền đất tự nhiên, từ đó hỗ trợ lực lượng tìm kiếm khoanh vùng những vị trí cần ưu tiên khai quật. Dù mang lại nhiều lợi thế, ERT vẫn chỉ là một công cụ hỗ trợ trong toàn bộ quá trình tìm kiếm. Việc xác định có phải hố chôn tập thể hay không vẫn cần kết hợp với tài liệu lịch sử, lời kể nhân chứng, kết quả khai quật thực địa và giám định chuyên môn.
