Giáo sư Chu Hoàng Hà: Công nghệ sinh học Việt Nam 'khát' nhân lực chất lượng cao
Trong bối cảnh công nghệ sinh học (CNSH) tại Việt Nam đang đạt được những thành tựu bước đầu, việc xây dựng đội ngũ cán bộ đủ mạnh, hội tụ cả "tâm" và "tầm" trở thành yêu cầu cấp thiết. Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đã chia sẻ sâu sắc về vấn đề này trong cuộc trao đổi với Báo Nhân Dân.
Nhu cầu nhân lực ở trạng thái "khát"
Giáo sư Chu Hoàng Hà nhận định, nhu cầu nhân lực CNSH ở Việt Nam hiện đang ở trạng thái "khát" nguồn nhân lực chất lượng cao. Dù đã có những kết quả đáng ghi nhận trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, sản xuất vaccine và y-sinh, quy mô ứng dụng vẫn còn hạn chế, chưa tương xứng với tiềm năng. Đáng chú ý, nhu cầu không còn bó hẹp trong các viện nghiên cứu mà đang chuyển dịch mạnh sang khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là khối tư nhân và FDI.
Các lĩnh vực như chế biến nông sản, dược phẩm sinh học và xử lý môi trường đều đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật viên lành nghề cùng các chuyên gia có khả năng làm chủ công nghệ tiên tiến như chỉnh sửa gene, tế bào gốc, sinh học tổng hợp và tin sinh học. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay là thiếu đội ngũ "tổng công trình sư" - những "kiến trúc sư trưởng" có tầm nhìn chiến lược, đủ năng lực phát hiện và làm chủ công nghệ nguồn, dẫn dắt các nhiệm vụ quy mô lớn cấp quốc gia.
Thách thức trong công tác đào tạo
Giáo sư Hà chỉ ra rằng, thực trạng đào tạo CNSH đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Thứ nhất, về chương trình và điều kiện đào tạo, do chi phí cao cho hóa chất, vật tư tiêu hao và trang thiết bị, nhiều cơ sở đào tạo chưa đủ điều kiện tổ chức thực hành chuyên sâu, dẫn đến tình trạng sinh viên thiếu cơ hội "làm thật". Thứ hai, đội ngũ giảng viên tuy vững về lý thuyết nhưng kỹ năng gắn với thực tiễn như quản trị dự án khoa học, sở hữu trí tuệ và định hướng thương mại hóa sản phẩm vẫn chưa được chú trọng đúng mức.
Thứ ba, khoảng cách với thực tiễn sản xuất là điểm yếu rõ nét nhất. Sinh viên có thể thực hiện tốt trong môi trường phòng thí nghiệm nhưng còn lúng túng khi chuyển sang vận hành ở quy mô pilot hoặc sản xuất công nghiệp, như hệ thống lên men lớn hay dây chuyền tự động trong doanh nghiệp.
Cơ hội từ hành lang pháp lý mới
Giáo sư Hà nhấn mạnh, Nghị quyết số 36-NQ/TW và Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã mở ra hành lang pháp lý rộng, tạo dư địa quan trọng cho phát triển và ứng dụng CNSH. Để tận dụng tốt các quy định này, các cơ sở đào tạo cần chủ động xây dựng mô hình "doanh nghiệp trong nhà trường", điều chỉnh quy chế theo hướng mở để thu hút chuyên gia từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy, đồng thời phối hợp xây dựng chương trình bám sát nhu cầu thực tiễn của thị trường.
Xu hướng đào tạo trong thập kỷ tới
Trong thập kỷ tới, CNSH sẽ chuyển mạnh sang xu thế hội tụ giữa sinh học, công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo (Bio-IT-AI). Các hướng đi chủ đạo sẽ tập trung vào y học cá thể hóa, nông nghiệp thông minh và kinh tế tuần hoàn. Kéo theo đó, yêu cầu về nguồn nhân lực cũng thay đổi căn bản, với tin sinh học trở thành kỹ năng cốt lõi, đòi hỏi khả năng xử lý và phân tích dữ liệu lớn, cùng với năng lực số và tư duy kinh doanh.
Giải pháp đồng bộ để phát triển bền vững
Giáo sư Hà kỳ vọng vào một hệ sinh thái cộng sinh thực thụ, trong đó Nhà nước giữ vai trò "kiến tạo", cấp vốn mồi cho các dự án nghiên cứu trọng điểm; các cơ sở đào tạo cung cấp nhân lực và ý tưởng sơ khai; doanh nghiệp đóng vai trò "người đặt hàng" và "phòng thí nghiệm thực tế". Đặc biệt, các doanh nghiệp nên đầu tư trực tiếp vào phòng thí nghiệm tại trường đại học để "đặt hàng" nhân sự từ sinh viên giỏi ngay từ năm học thứ 2 hoặc thứ 3.
Về giải pháp cụ thể, Giáo sư Hà đề xuất Nhà nước cần xây dựng cơ chế đãi ngộ đặc thù cho nhân lực chất lượng cao, ưu tiên đầu tư có trọng điểm. Các cơ sở đào tạo nên đẩy mạnh mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng và song hành, kết hợp học tập tại trường với thực tập dài hạn tại doanh nghiệp. Đồng thời, đơn vị sử dụng lao động cần chủ động kết nối với trường đại học thông qua học bổng và hỗ trợ trang thiết bị, hình thành hệ sinh thái nhân lực bền vững.
