Chuyên gia Mỹ Thomas Vallely: Việt Nam cần 'bản giao hưởng' chính sách mới để vươn tầm
Ông Thomas Vallely, Cố vấn cấp cao về Việt Nam tại Viện Đông Nam Á của Đại học Columbia và là người sáng lập chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright cùng Đại học Fulbright Việt Nam, đã trở lại Việt Nam vào tháng 11-2025 để thực hiện một loạt bài giảng với chủ đề "Đi tìm hành lang hẹp". Trong cuộc trao đổi, ông chia sẻ những đánh giá sâu sắc về vị thế phát triển của Việt Nam, những thách thức trong giáo dục và cơ hội hợp tác công nghệ với Hoa Kỳ.
Việt Nam: Từ 'cường quốc tầm trung' đến nhu cầu ý tưởng mới
Theo ông Vallely, Việt Nam hiện nay là một "cường quốc tầm trung" đang trỗi dậy với nền kinh tế năng động, dòng vốn đầu tư nước ngoài lớn và những cải cách tích cực từ sau năm 1986. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng chừng đó là chưa đủ trong bối cảnh các quốc gia khác đang phát triển nhanh chóng. "Việt Nam đã làm tốt, nhưng bây giờ cần một ý tưởng mới", ông nói.
Ông mô tả các quyết sách quốc gia gần đây của Việt Nam như một "bản giao hưởng" chính sách, bao gồm bốn chương chính:
- Chương một: Kết hợp các nghị quyết quan trọng như 57, 71, 66 và 68, xử lý các vấn đề chính sách cốt lõi.
- Chương hai: Nỗ lực giải quyết thách thức về năng lượng, yếu tố then chốt cho trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI quy mô lớn.
- Chương ba: Tiếp tục chiến lược hội nhập kinh tế sâu rộng, giúp Việt Nam giữ dư địa chiến lược giữa các cường quốc.
- Chương tư: Tái sinh và làm mới đời sống văn hóa Việt Nam.
Ông Vallely cho rằng, để bản giao hưởng này thành công, cần thêm cơ chế "từ dưới lên" với sự tham gia rộng rãi của công chúng.
Hành trình 'Đi tìm dấu rồng' và định hướng Đông Á
Nhớ lại cuối thập niên 80, ông Vallely kể về hành trình "Đi tìm dấu rồng" cùng cố Thủ tướng Phan Văn Khải và các cán bộ sang Indonesia, Hàn Quốc, Thái Lan và Đài Loan. Mục tiêu là tìm cách để Việt Nam trở thành một "con hổ châu Á". Ông khẳng định: "Việt Nam nên có chiến lược giống một quốc gia Đông Á hơn là một quốc gia Đông Nam Á", vì Đông Á thành công hơn trong phát triển công nghiệp và công nghệ.
Những chuyến đi này đã góp phần giúp lãnh đạo Việt Nam thiết kế quyết sách theo hướng gần với mô hình Đông Á. Hiện nay, nhiệm vụ tiếp theo là thực hiện "bản giao hưởng" nghị quyết mới để đưa đất nước tiến xa hơn.
Giáo dục Việt Nam: Lợi thế và thách thức trong giữ chân nhân tài
Là người sáng lập Đại học Fulbright Việt Nam, ông Vallely chỉ ra những lợi thế của giáo dục Việt Nam, bao gồm cộng đồng nhà khoa học AI người Việt đẳng cấp thế giới và nền giáo dục STEM phổ thông được đánh giá cao. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh điểm yếu: hệ thống đại học kém hiệu quả và văn hóa quản trị hướng nội, nơi quan hệ cá nhân đôi khi lấn át năng lực đổi mới.
Ông đề xuất xây dựng hệ thống giáo dục đại học phân tầng hợp lý và khuyến khích mô hình giáo dục mới. Đặc biệt, để giữ chân nhân tài, ông cho rằng Việt Nam cần "giữ cho xã hội 'mở' hơn nữa", chấp nhận "hành lang hẹp" cân bằng giữa quyền lực nhà nước và tự do xã hội, từ đó trở thành nền kinh tế công nghệ tiên tiến.
Hợp tác Việt - Mỹ: Giai đoạn thứ ba về công nghệ và năng lượng
Ông Vallely đánh giá cao cách Việt Nam xử lý chuyển tiếp giữa chính quyền Tổng thống Joe Biden và Donald Trump. Ông tin rằng "giai đoạn thứ ba" trong quan hệ Việt - Mỹ, tập trung vào hợp tác công nghệ, năng lượng và AI, sẽ mang tính định hình cho tương lai hai nước.
Để thu hẹp khoảng cách công nghệ, ông đề xuất ba yếu tố then chốt:
- Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua giáo dục và dòng chảy tri thức.
- Tăng cường năng lực khu vực tư nhân để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
- Phát triển hạ tầng chiến lược như năng lượng và điện toán đám mây quy mô lớn.
Ông nhận định, mặc dù Trung Quốc đã vượt xa trong các lĩnh vực này, nhưng đây vừa là thách thức sinh tử, vừa là cơ hội để Việt Nam định vị lại vai trò trong kỷ nguyên công nghệ mới.
Bài học từ Việt Nam: Sự tinh tế và phức hợp
Với hơn 55 năm gắn bó, ông Vallely chia sẻ: "Tôi học được nhiều điều từ Việt Nam". Ông cảm thấy may mắn khi hiểu được vị trí của một quốc gia đang phát triển trong môi trường toàn cầu và học cách nhìn thế giới từ góc độ tinh tế, phức hợp hơn. Ông tin rằng, nếu Việt Nam duy trì sự hòa điệu giữa nhà nước, xã hội, học giới và doanh nghiệp, đất nước sẽ giữ được độc lập và tự chủ trong thế giới đầy biến động.
Ông bày tỏ: "Tôi không bao giờ muốn nhìn thấy Việt Nam thất bại", đồng thời hy vọng trong tương lai có thể giảng dạy một vài khóa tại Đại học Fulbright Việt Nam, nhưng không muốn nắm quyền điều hành nữa.
