Bốn thập kỷ sau thảm họa hạt nhân Chernobyl, khu vực cách ly đã trở thành một vùng đất hoang dã đặc biệt. Sự vắng bóng của con người đã giúp nhiều loài thú lớn sinh sôi mạnh mẽ, nhưng môi trường phóng xạ cao cũng âm thầm thay đổi hệ gen của các sinh vật sống tại đây.
Thảm họa và sự hồi sinh của thiên nhiên
Vào rạng sáng ngày 26 tháng 4 năm 1986, lò phản ứng số 4 của nhà máy điện hạt nhân Chernobyl phát nổ, buộc hơn một trăm nghìn người phải sơ tán, để lại nhiều gia súc và chó nhà. Qua bốn thập kỷ, sự vắng mặt của con người đã biến vùng đất từng mang án tử thành một phòng thí nghiệm sinh thái tự nhiên khổng lồ, nơi động vật hoang dã tự do sinh sôi giữa môi trường ngập tràn bức xạ.
Mặc dù phóng xạ vẫn còn tồn đọng trong đất và thảm thực vật, các quần thể động vật có vú lớn lại phục hồi đáng kinh ngạc. Theo các nghiên cứu, mật độ nai sừng tấm, hoẵng, hươu đỏ và lợn rừng trong khu vực cách ly đã tăng trưởng rõ rệt ngay trong mười năm đầu sau sự cố, tương đương với các khu bảo tồn không bị ô nhiễm.
Bầy sói mang bộ gen chưa từng thấy
Năm 2026, đúng 40 năm sau thảm họa, một nghiên cứu công bố trên tạp chí Molecular Ecology đã gây chấn động giới khoa học. Những con sói xám sống trong vùng cách ly Chernobyl hấp thụ lượng phóng xạ mỗi ngày cao gấp hơn sáu lần giới hạn an toàn cho người lao động trong ngành hạt nhân. Dữ liệu từ vòng cổ GPS cho thấy mức phóng xạ theo thời gian thực là không thể tranh cãi.
Điều đáng kinh ngạc hơn là quần thể sói này không suy giảm. Nghiên cứu năm 2015 cho thấy mật độ sói xám trong vùng cách ly cao gấp bảy lần so với các khu bảo tồn lân cận. Phân tích bộ gen của chúng phát hiện tới 3.180 gen biểu hiện khác biệt so với sói ở Yellowstone, tập trung vào các con đường liên quan đến miễn dịch và ung thư. Trong số 23 gen ung thư được xác định, gen PTPN6 nổi bật như một ứng cử viên cho khả năng kháng ung thư.
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây không phải bằng chứng sói đã miễn dịch với ung thư, mà là tín hiệu cho thấy chọn lọc tự nhiên đang vận hành: những cá thể có khả năng sửa chữa DNA và kiểm soát viêm tốt hơn đang có lợi thế sinh tồn vượt trội. Đây là bằng chứng cấp độ gen trực tiếp nhất về sự thích nghi với phóng xạ ở động vật có vú lớn tại Chernobyl.
Ngựa Przewalski hồi sinh từ tuyệt chủng
Câu chuyện ấn tượng nhất có lẽ là sự hồi sinh của ngựa Przewalski, loài ngựa hoang duy nhất còn sống sót trên Trái Đất, từng tuyệt chủng ngoài tự nhiên vào giữa thế kỷ 20. Năm 1998-1999, vài chục con ngựa được nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt đã được thả vào vùng cách ly như một thử nghiệm.
Không ai dự đoán được kết quả. Đến cuối thập niên 2010, đàn ngựa đã tăng lên hơn một trăm con, lan rộng sang vùng Belarus tiếp giáp. Năm 2019, chúng được xác nhận đang thoải mái dạo chơi, ngủ nghỉ và giao phối trong các tòa nhà bỏ hoang của thành phố ma Pripyat.
Chó hoang và những biến đổi gen bí ẩn
Những con chó nuôi bị bỏ lại năm 1986 đã sinh sôi qua hơn hai mươi thế hệ, hình thành một cộng đồng chó hoang khổng lồ. Năm 2023, một nghiên cứu phân tích bộ gen của 302 con chó trong vùng cách ly phát hiện 391 vùng khác biệt đáng kể giữa nhóm sống gần lò phản ứng và nhóm cách đó 16 km, bao gồm các gen liên quan đến sửa chữa DNA.
Tuy nhiên, nghiên cứu tiếp theo năm 2024 trên PLOS ONE đã hiệu chỉnh: sau khi so sánh đa cấp độ, các nhà khoa học không tìm thấy bằng chứng xác nhận phóng xạ gây ra tốc độ đột biến cao hơn. Sự khác biệt gen giữa hai nhóm chó có thể do trôi dạt di truyền trong quần thể nhỏ, cô lập, chứ không phải do đột biến trực tiếp từ phóng xạ.
Tác động trái chiều lên chim và côn trùng
Trong khi động vật có vú lớn phục hồi, nhiều nghiên cứu về chim và côn trùng lại cho kết quả tiêu cực. Nghiên cứu năm 1997 trên Nature cho thấy chim én ở Chernobyl có tỷ lệ tổn thất sinh sản và đột biến tế bào sinh dục cao hơn. Các nghiên cứu sau đó phát hiện chim tại khu vực phóng xạ cao có cấu trúc quần thể bất thường, tỷ lệ giới tính lệch, chất lượng tinh trùng giảm và tỷ lệ đục thủy tinh thể cao.
Các loài côn trùng như ong, bướm, chuồn chuồn và nhện cũng suy giảm số lượng tại những vùng có mức phóng xạ cao, theo báo cáo tổng hợp năm 2014.
Hai góc nhìn khoa học
Các nghiên cứu về Chernobyl hiện tồn tại hai góc nhìn lớn. Một bên tập trung vào tổn thương sinh lý cá thể và tìm thấy mối liên hệ giữa phóng xạ với các bất thường sinh học. Bên còn lại tập trung vào quy mô quần thể và cho rằng dù có tổn thương ở cấp độ cá thể, động vật hoang dã nhìn chung vẫn phục hồi mạnh khi con người biến mất.
Nhà sinh thái học Jim Smith từ Đại học Portsmouth từng nhận định: "Hệ sinh thái trong khu cách ly hiện khỏe mạnh hơn trước tai nạn. Điều đó cho thấy tác động của con người lên sinh vật còn hủy diệt hơn cả thảm họa hạt nhân nghiêm trọng nhất thế giới".
Nhiều nhà khoa học cho rằng hai quan điểm này không hoàn toàn mâu thuẫn. Phóng xạ có thể gây hại cho các loài nhạy cảm như chim hay côn trùng, nhưng với động vật có vú lớn, lợi ích từ việc không còn con người đủ lớn để bù đắp tác động tiêu cực ấy.
