Trong khi trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay điện toán đám mây đã bị chi phối bởi các tập đoàn lớn, thì công nghệ lượng tử vẫn là một sân chơi đầy tiềm năng, nơi ngay cả những cường quốc cũng đang trong giai đoạn thử nghiệm. Điều này mở ra cơ hội đặc biệt cho những quốc gia có chiến lược dài hạn và biết nắm bắt thời điểm.
Rút ngắn khoảng cách công nghệ lượng tử
Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Đề án “Nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh”. Thông điệp này khẳng định đây là vấn đề chiến lược quốc gia, gắn liền với chủ quyền số, an ninh dữ liệu và năng lực cạnh tranh trong tương lai.
Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam phải “đi sau nhưng không đi chậm”, “đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng, đi đúng vào những khâu có thể tạo năng lực thật và giá trị thật”. Nhìn từ góc độ quốc tế, cuộc đua lượng tử chưa bước vào giai đoạn thương mại hóa toàn diện. Các chuẩn công nghệ vẫn đang hình thành và nhiều bài toán nền tảng chưa có lời giải hoàn chỉnh.
Bà Rossy Nhung Nguyễn, CEO kiêm đồng sáng lập Quanova – tổ chức công nghệ và đổi mới sáng tạo về lượng tử đầu tiên tại Việt Nam – nhận định rằng nếu Việt Nam đầu tư nghiêm túc ngay từ bây giờ, sẽ không phải “đuổi theo” mà có thể “chạy cùng” với các quốc gia khác. Khi tham gia vào phần mềm hay AI, các chuẩn mực đã được thiết lập, nhưng ở công nghệ lượng tử, ngay cả các nước tiên phong cũng đang thử nghiệm và chưa ai nắm ưu thế tuyệt đối.
Quan điểm này trùng khớp với đánh giá của giới khoa học trong nước. GS, TS Trần Hồng Thái, Viện trưởng Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng công nghệ lượng tử là lĩnh vực khó nhưng không ngoài tầm với nếu có chiến lược phù hợp. Ông nhấn mạnh ba nền tảng cốt lõi: nền tảng con người, hạ tầng nghiên cứu và thể chế, trong đó yếu tố con người là quyết định. Công nghệ lượng tử là lĩnh vực liên ngành sâu, đòi hỏi sự kết hợp giữa vật lý, toán học, khoa học máy tính, quang tử, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Việt Nam cần sớm hình thành các chương trình đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ và kỹ sư chuyên ngành lượng tử, đồng thời tăng cường đưa nghiên cứu sinh tới các trung tâm hàng đầu thế giới.
Một lợi thế được nhiều chuyên gia nhắc tới là nền tảng toán học và vật lý lý thuyết của Việt Nam vốn có truyền thống tốt qua nhiều thế hệ. Đây là tiền đề quan trọng vì lượng tử đòi hỏi tư duy trừu tượng cao. Ngoài ra, cộng đồng nhà khoa học người Việt đang làm việc tại các trung tâm nghiên cứu lớn trên thế giới được xem là “tài sản chiến lược” giúp kết nối nhanh với dòng chảy công nghệ toàn cầu.
GS Trần Hồng Thái cho rằng khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực thực tế vẫn là thách thức lớn. Nếu không có cơ chế điều phối thống nhất ở cấp quốc gia, nguồn lực sẽ bị phân tán, đầu tư trùng lặp và khó hình thành năng lực lõi. Ông đề xuất thành lập Trung tâm Công nghệ lượng tử quốc gia theo mô hình “hub-and-node”, tức một trung tâm hạt nhân kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và đơn vị quốc phòng-an ninh. Thay vì đầu tư manh mún, Việt Nam sẽ tập trung xây dựng các phòng thí nghiệm trọng điểm, hệ thống thiết bị dùng chung và các nhóm nghiên cứu xuất sắc đủ sức cạnh tranh quốc tế.
Từ nghiên cứu đến năng lực quốc gia
Trong Đề án phát triển công nghệ lượng tử đang được hoàn thiện, năm lĩnh vực ưu tiên đã được xác định, trong đó ưu tiên hàng đầu là mật mã hậu lượng tử và truyền thông lượng tử. Các chuyên gia cảnh báo rằng khi máy tính lượng tử đủ mạnh xuất hiện, nhiều hệ thống mã hóa truyền thống có thể bị phá vỡ, đe dọa an ninh dữ liệu, tài chính và quốc gia.
Hướng đi về thuật toán và phần mềm lượng tử được đánh giá phù hợp với lợi thế của Việt Nam hơn so với đầu tư toàn diện vào phần cứng lượng tử – vốn đòi hỏi nguồn lực tài chính khổng lồ. GS Trần Hồng Thái cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia sâu vào chuỗi giá trị lượng tử thông qua phát triển thuật toán, mô phỏng vật liệu, tối ưu hóa logistics hay trí tuệ nhân tạo lượng tử.
Ngày 15/5/2025, Đại học Quốc gia Hà Nội đã chính thức thành lập Viện Công nghệ lượng tử với định hướng làm chủ một số công nghệ lõi và đào tạo nhân lực chuyên sâu. TS Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng, chia sẻ mục tiêu trong năm 2026 phối hợp với Trường đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội triển khai chương trình thạc sĩ Truyền thông lượng tử – chương trình chuyên sâu sau đại học đầu tiên của Việt Nam trong lĩnh vực này.
Ở góc độ doanh nghiệp, việc hình thành hệ sinh thái công nghệ lượng tử đang được đặt ra. Các tập đoàn lớn như Viettel, VNPT hay FPT được kỳ vọng trở thành lực lượng nòng cốt. Tuy nhiên, để công nghệ lượng tử thực sự trở thành nền tảng chiến lược, bài toán lớn nhất vẫn là cơ chế. Công nghệ lượng tử có chu kỳ đầu tư dài, rủi ro cao và khó đo đếm hiệu quả ngắn hạn. Nếu áp dụng tư duy quản lý truyền thống với áp lực thành tích và cơ chế tài chính cứng nhắc, khó tạo ra đột phá.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu đổi mới cách đánh giá khoa học, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và phân biệt rõ giữa thất bại khoa học trung thực với lãng phí hay hình thức. Đây là điều kiện quan trọng để giới khoa học dám theo đuổi những bài toán khó và dài hạn.
Bà Rossy Nhung Nguyễn nhận định việc đưa điện toán và truyền thông lượng tử vào danh mục công nghệ chiến lược quốc gia theo Quyết định 1131/QĐ-TTg cho thấy cam kết chính sách mạnh mẽ. “Nếu đầu tư có hệ thống, tập trung vào hai đến ba lĩnh vực ưu tiên và duy trì liên tục trong 10-15 năm, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm công nghệ lượng tử của khu vực”. Điều quan trọng nhất là tận dụng đúng “cửa sổ cơ hội” khi cuộc chơi vẫn đang ở vạch xuất phát.
Lịch sử phát triển công nghệ từng chứng kiến nhiều cơ hội bị bỏ lỡ khi các quốc gia đi sau thiếu quyết tâm hoặc tầm nhìn chiến lược. Với lượng tử, Việt Nam đang đứng trước cơ hội khác biệt: tham gia vào quá trình định hình tương lai công nghệ toàn cầu ngay từ những bước đầu tiên.
