Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn để xác định niên đại của ba cọc gỗ cổ vừa được phát hiện tại bờ sông Vân, thuộc địa bàn phường Hoa Lư. Đây được xem là tư liệu khảo cổ có giá trị trong việc nghiên cứu cấu trúc không gian của vùng đất Hoa Lư xưa và Ninh Bình ngày nay trong diễn trình lịch sử Việt Nam.
Phát hiện và hiện trạng
Ngày 15/4, trong quá trình thi công nạo vét bờ hữu sông Vân, cách cầu Chà Là khoảng 30 mét về phía bắc, công nhân lái máy xúc đã phát hiện ba cọc gỗ có kích thước lớn. Tuy nhiên, đáng tiếc là đơn vị thi công đã sử dụng máy xúc nhổ cả ba cọc gỗ lên khỏi vị trí ban đầu trước khi báo cáo Sở Văn hóa và Thể thao.
Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã chỉ đạo Bảo tàng tỉnh khẩn trương tổ chức khảo sát thực địa. Đánh giá bước đầu cho thấy các cọc có chiều dài lớn, từ 3,76 đến 4,15 mét, chu vi thân từ 1,16 đến 1,46 mét, được chọn từ cây gỗ có đường kính trung bình lớn. Phần vót nhọn ở cả ba cọc đều có chiều dài khoảng 1,1 mét, là chỉ số kỹ thuật cho thấy sự thống nhất trong quy cách chế tác, nhiều khả năng chúng cùng thuộc một thời điểm, một di tích và một mục đích sử dụng.
Đặc điểm và bối cảnh lịch sử
Theo báo cáo từ Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, các cọc gỗ phát hiện tại sông Vân có nhiều đặc điểm giống với cọc gỗ phát hiện tại chợ Sa, xã Cẩm Lý, tỉnh Bắc Ninh, nằm trong không gian của chiến trường Lục Đầu Giang trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai (năm 1285) và lần thứ ba (năm 1288). Các đặc điểm giống nhau bao gồm kỹ thuật chế tác, hình dáng cọc cong ở dạng tự nhiên, và vị trí đóng ở khu vực cửa sông. Điều này gợi mở thêm hướng tìm hiểu, nghiên cứu về chức năng và niên đại của di tích.
Đối chiếu tư liệu cho thấy, khu vực phát hiện cọc nằm trên trục thủy lộ chiến lược kết nối sông Đáy và sông Vạc, vốn là tuyến phòng thủ cửa ngõ phía Đông Nam kinh đô Hoa Lư xưa. Đặc biệt, vào thế kỷ XIII, vùng Trường Yên - Thiên Trường là địa bàn tập kết lực lượng và phản công chiến lược của triều đình nhà Trần.
Ông Đỗ Văn Hiến, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, cho biết mặc dù chưa đủ cơ sở xác định niên đại và chức năng của các cọc gỗ, nhưng các đặc điểm kỹ thuật và hiện trường thực tế cho thấy đây là dấu tích công trình nhân tạo có tổ chức, nhiều khả năng liên quan đến hoạt động quân sự, thủy lợi hoặc giao thông trong lịch sử. Khả năng cao là cọc liên quan đến hoạt động quân sự ở thời nhà Trần, thế kỷ XIII.
Như vậy, từ giá trị của địa lý kết nối sông Vạc và sông Đáy, vai trò của sông Vân trong bối cảnh lịch sử, vị trí phát hiện ba cọc gỗ không chỉ thuộc phạm vi không gian lịch sử thời Đinh - Tiền Lê mà còn nằm trên trục thủy lộ chiến lược được triều nhà Trần sử dụng trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông. Đây là bối cảnh lịch sử, địa lý quan trọng cần được lưu ý khi tiến hành các bước giám định, nghiên cứu tiếp theo.
Kiến nghị và biện pháp
Bảo tàng tỉnh đã đề nghị chủ đầu tư, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, rà soát toàn bộ phạm vi thi công Dự án nạo vét, kè chống sạt lở sông Vân, đặc biệt tại các khu vực có điều kiện địa hình, trầm tích tương đồng với điểm phát hiện. Đồng thời, chỉ đạo đơn vị thi công không được tự ý di dời hoặc làm biến dạng hiện vật như trường hợp đã xảy ra; bố trí cán bộ giám sát hiện trường trong quá trình nạo vét.
Nếu tiếp tục phát hiện các cọc gỗ hoặc dấu tích tương tự, cần tạm dừng thi công tại khu vực phát hiện và kịp thời thông báo cho Sở Văn hóa và Thể thao để phối hợp xử lý theo quy định. Nếu phát hiện thêm các dấu tích có giá trị, cần báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, cho phép thăm dò, khai quật khảo cổ theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
