Trong suốt 90 năm lịch sử Huy chương Fields – giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực toán học, thường được ví như "Nobel Toán học" – chỉ có vỏn vẹn 3 người phụ nữ từng được vinh danh. Tính đến năm 2026, trong tổng số hơn 60 nhà toán học nhận giải, ba cái tên nữ giới chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ, phản ánh khoảng cách giới tính vẫn tồn tại trong ngành khoa học khắc nghiệt này. Mỗi người phụ nữ ấy đều mang một câu chuyện riêng, từ giấc mơ văn chương đến những bài toán tồn tại hàng thế kỷ.
Người phụ nữ đầu tiên: Maryam Mirzakhani
Maryam Mirzakhani sinh năm 1977 tại Tehran, Iran, là người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử đoạt Huy chương Fields, tại Đại hội Toán học Thế giới năm 2014 ở Seoul, Hàn Quốc. Thời thơ ấu, bà từng mơ ước trở thành nhà văn hơn là nhà toán học, đặc biệt yêu thích đọc tiểu thuyết hư cấu và trinh thám. Tuy nhiên, tài năng toán học của bà bộc lộ rất sớm khi Mirzakhani hai lần giành Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế vào các năm 1994 và 1995, trong đó năm 1995 bà đạt điểm tuyệt đối 42/42, trở thành nữ sinh Iran đầu tiên làm được điều này.
Sau khi tốt nghiệp Đại học Công nghệ Sharif ở Tehran, Mirzakhani sang Mỹ lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Harvard năm 2004, rồi trở thành giáo sư tại Đại học Stanford từ năm 2008. Công trình giúp bà đoạt Fields tập trung vào hình học không gian modul và động lực học trên các bề mặt cong phức tạp. Chỉ 3 năm sau khi nhận giải, Mirzakhani qua đời ngày 15/7/2017 vì ung thư vú, khi mới 40 tuổi, để lại niềm tiếc thương lớn trong giới toán học thế giới. Theo thông tin từ Quỹ Clay Toán học, bà là một trong những nhà toán học xuất sắc nhất thế hệ của mình.
Người phụ nữ thứ hai: Maryna Viazovska
8 năm sau lần đầu tiên, giới toán học mới có người phụ nữ thứ hai đoạt Fields, là Maryna Viazovska, nhà toán học người Ukraine, tại Đại hội Toán học Thế giới năm 2022. Bà được vinh danh nhờ công trình giải bài toán xếp hình cầu dày đặc nhất trong không gian 8 chiều, một bài toán từng khiến giới toán học đau đầu suốt hàng trăm năm. Viazovska hiện là giáo sư đứng đầu ngành Số học tại Trường Bách khoa Liên bang Lausanne (EPFL), Thụy Sĩ. Bà là một trong bốn nhà toán học đoạt Fields năm đó, cùng với các đồng nghiệp đến từ Pháp, Anh và Hàn Quốc. Ở tuổi 37 khi nhận giải, bà cũng là một trong những chủ nhân trẻ tuổi hiếm hoi của giải thưởng danh giá này.
Theo trang web chính thức của Huy chương Fields, lời giải của Viazovska không chỉ giải quyết bài toán cổ điển mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lý thuyết số và hình học. Bà là người Ukraine đầu tiên đoạt giải, mang lại niềm tự hào cho quốc gia Đông Âu.
Người phụ nữ thứ ba: Vương Hồng
Đến năm 2026, Vương Hồng, nhà toán học người Trung Quốc, trở thành người phụ nữ thứ ba trong lịch sử đoạt Huy chương Fields, tại Đại hội Toán học Thế giới ở Philadelphia, Mỹ. Vương Hồng được vinh danh nhờ công trình giải quyết giả thuyết Kakeya trong không gian ba chiều, bài toán hình học tồn tại từ năm 1917. Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử giải thưởng có công dân Trung Quốc được xướng tên, khi Vương Hồng cùng người bạn học Đặng Dục cùng đoạt giải trong một kỳ trao thưởng.
Khác với Mirzakhani hay Viazovska, hành trình đến với Toán học của Vương Hồng không hề bằng phẳng ngay từ đầu. Nữ giáo sư này từng suýt rẽ sang ngành Khoa học Trái đất và Vũ trụ, thậm chí cân nhắc chuyển sang học kiến trúc trong thời gian học cao học tại Pháp, trước khi quay lại với niềm đam mê ban đầu và trở thành giáo sư tại Viện Nghiên cứu Khoa học Cao cấp Pháp cùng Viện Toán học Courant thuộc Đại học New York. Theo báo cáo từ Hội đồng Huy chương Fields, công trình của bà được đánh giá là bước đột phá về hình học giải tích.
Khoảng cách giới tính trong Toán học
Sự hiếm hoi của ba người phụ nữ đoạt Huy chương Fields cho thấy khoảng cách giới tính trong lĩnh vực toán học vẫn còn rõ rệt. Dù đã có nhiều nỗ lực thúc đẩy bình đẳng, nhưng chỉ có 3 trên tổng số hơn 60 người nhận giải là phụ nữ. Tuy nhiên, mỗi câu chuyện của họ – từ niềm đam mê văn chương của Mirzakhani, bài toán xếp cầu nhiều thế kỷ của Viazovska, đến hành trình không thẳng tắp của Vương Hồng – đều là minh chứng cho việc phụ nữ hoàn toàn có thể chạm đến đỉnh cao nhất của ngành khoa học vốn từ lâu được xem là lãnh địa của nam giới. Theo phunumoi.net.vn, những thành tựu này truyền cảm hứng cho thế hệ nữ khoa học gia tương lai.
