Bộ Tài chính vừa công bố đề xuất sửa đổi Nghị định số 46/2020/NĐ-CP dựa trên kết quả tổng kết sau hơn 5 năm thi hành. Mục tiêu là đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN (ACTS) và đáp ứng yêu cầu phát triển mới.
Những hạn chế trong thực tiễn triển khai
Theo báo cáo của Bộ Tài chính, sau hơn 5 năm thực hiện Nghị định 46/2020/NĐ-CP, hiệu quả khai thác ACTS chưa tương xứng với tiềm năng. Một số thủ tục hành chính liên quan đến ACTS vẫn chưa được số hóa hoàn toàn. Dù tờ khai hải quan quá cảnh đã được thực hiện điện tử 100%, việc đăng ký tài khoản người dùng và công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên vẫn yêu cầu hồ sơ giấy nộp trực tiếp hoặc qua đường bưu chính.
Bộ Tài chính cho rằng các thủ tục này hoàn toàn có thể chuyển sang môi trường điện tử, phù hợp với định hướng chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính của Chính phủ. Bên cạnh đó, việc giải quyết thủ tục chưa tận dụng hiệu quả các cơ sở dữ liệu dùng chung. Doanh nghiệp vẫn phải nộp bản chụp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc Căn cước công dân, trong khi các thông tin này đã có sẵn trong cơ sở dữ liệu quốc gia.
Một số thủ tục chưa được quy định rõ ràng trong Nghị định, phải tham chiếu văn bản hướng dẫn, ảnh hưởng đến tính minh bạch. Mức độ sử dụng ACTS hiện còn thấp do hệ thống thủ tục hải quan Việt Nam đã được cải cách mạnh mẽ, thuận lợi hơn và không yêu cầu bảo lãnh như ACTS. Nhiều doanh nghiệp ưu tiên phương thức truyền thống.
Về kỹ thuật, hạ tầng công nghệ thông tin đã kết nối với các nước thành viên nhưng việc truyền nhận dữ liệu đôi khi bị lỗi hoặc chậm trễ. Khi xảy ra sự cố, quá trình phối hợp xử lý giữa các nước và Ban Thư ký ASEAN kéo dài, ảnh hưởng đến thời gian luân chuyển hàng hóa.
Phạm vi vận chuyển của ACTS chủ yếu giới hạn ở vận tải đường bộ và hàng nguyên container, chưa cho phép hàng lẻ, khiến doanh nghiệp vừa và nhỏ khó tiếp cận. Các tuyến đường và cửa khẩu được quy định cứng nhắc theo nghị định thư ASEAN, giảm tính linh hoạt. Yêu cầu bảo lãnh quá cảnh phát sinh thêm chi phí và thủ tục. Một số nước chưa triển khai đầy đủ hoặc hoàn thiện cơ chế pháp lý về bảo lãnh và doanh nghiệp ưu tiên. Sự khác biệt về quy định vận tải, kiểm dịch, hàng nguy hiểm và tiêu chuẩn kỹ thuật cũng là rào cản.
Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho giai đoạn mới
Từ kết quả tổng kết, Bộ Tài chính cho rằng việc sửa đổi Nghị định là cần thiết để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và phù hợp với mô hình tổ chức mới. Nhóm giải pháp trọng tâm gồm rà soát, điều chỉnh quy định về chức năng, nhiệm vụ của các đơn vị hải quan sau sắp xếp tổ chức bộ máy.
Bộ Tài chính đề xuất đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính, chuyển các thủ tục giấy sang môi trường điện tử, hoàn thiện những thủ tục chưa rõ phương thức thực hiện. Đồng thời, cắt giảm thành phần hồ sơ trên cơ sở khai thác dữ liệu dùng chung từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp và dân cư, giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Đối với các vấn đề trong khuôn khổ ASEAN, Bộ Tài chính kiến nghị nâng cao năng lực vận hành hệ thống công nghệ thông tin, tăng cường phối hợp với Ban Thư ký ASEAN và các nước thành viên để đảm bảo trao đổi dữ liệu thông suốt, ổn định. Đồng thời, tham gia tích cực vào các nhóm công tác ASEAN để hài hòa hóa thủ tục, tháo gỡ điểm nghẽn thương mại nội khối và đóng góp xây dựng ACTS thế hệ mới.
Theo báo cáo, ASEAN đã thống nhất nghiên cứu mở rộng và nâng cấp ACTS giai đoạn 2026-2030, bao gồm mở rộng sang các phương thức vận tải khác ngoài đường bộ, hướng tới kết nối đa phương thức. Năm 2026, Lào, Thái Lan và Malaysia dự kiến thí điểm kết nối ACTS với đường sắt trên tuyến ASEAN Express. ASEAN cũng xem xét mở rộng sự tham gia của Brunei, Indonesia và Philippines. Về dài hạn, các nước nghiên cứu kết nối ACTS với đối tác ngoài ASEAN trên cơ sở tương thích pháp lý, kỹ thuật và lợi ích thương mại.
Việc hoàn thiện khung pháp lý, đẩy mạnh số hóa, nâng cao hiệu quả vận hành và tăng cường phối hợp giữa các nước thành viên là những giải pháp trọng tâm được Bộ Tài chính đề xuất triển khai trong thời gian tới.
