Nhiều làng nghề tại các vùng quê Hà Nội vốn ít được biết đến, nay đã có sản phẩm tiêu thụ rộng rãi trong nước và vươn ra thị trường quốc tế. Chuyển đổi số không chỉ xóa nhòa khoảng cách về thị trường tiêu thụ, mà còn thay đổi cách thức kinh doanh, giúp người dân nắm bắt nhu cầu thị trường, thúc đẩy đổi mới công năng, chất liệu, mẫu mã sản phẩm, qua đó nâng tầm giá trị làng nghề.
Thay đổi phương thức làm việc từ số hóa
Một ngày làm việc của chị Đinh Thị Tuyền (xã Phượng Dực, Hà Nội) không bắt đầu trong xưởng mà bằng việc quay clip TikTok. Chị Tuyền, Trưởng thôn Thượng, chia sẻ: “Làng nghề làm hương của mình có hơn 100 năm tuổi, đến mình đã là đời thứ năm. Hôm nay mình sẽ cho các bạn xem quy trình làm hương thế nào nhé”. Chị bắt đầu “lên sóng” với nguyên liệu như quế, keo bời lời, hoàng đàn... cho vào máy trộn, vừa làm vừa nói chuyện về các công đoạn tạo ra hương vòng. Cách giới thiệu dí dỏm giúp chị có nhiều clip đạt hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn lượt xem.
Xã Phượng Dực thuộc vùng “đất trăm nghề” nhưng xa trung tâm, phát triển chậm hơn. Vài năm gần đây, nhờ số hóa “về làng”, các làng nghề nơi đây trở nên nổi tiếng. Ban đầu, nhiều người nghĩ TikTok, YouTube, Facebook là của lớp trẻ. Nhưng chính quyền địa phương đã nỗ lực triển khai chuyển đổi số, hướng dẫn người dân làm chủ phương tiện thông minh và kỹ năng bán hàng trên mạng. Người dân dần nhận ra giá trị, và giờ “nhà nhà lên sóng”.
Điển hình, đầu tháng 5/2026, người dân làng nghề mộc Phượng Vũ được tập huấn về bán hàng trên mạng. Chuyên gia Đỗ Việt so sánh các trang bán hàng của người dân với những trang khác, chỉ rõ lý do kênh thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Mọi người được hướng dẫn chụp ảnh, quay video, thuyết minh giới thiệu sản phẩm. Những học viên hôm nay có thể sẽ thành chuyên gia “chốt đơn” online trong tương lai, như chị Đinh Thị Tuyền. Chị Tuyền chia sẻ, khi mới bắt đầu còn “ngượng nghịu” trước máy quay, nay đã là “chuyên gia” bán hàng trên mạng.
Chuyển đổi số ở làng nghề truyền thống
Tương tự xã Phượng Dực, xã Chuyên Mỹ không có lợi thế ven đô nhưng sản phẩm đã vươn xa ra thế giới. Sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Chuyên Mỹ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đẩy mạnh thương mại điện tử. Năm 2026, xã phấn đấu doanh thu từ thương mại điện tử đạt hơn 650 tỷ đồng.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vũ Văn Hữu cho biết: “Xã tiếp tục triển khai các khóa đào tạo cơ bản, nâng cao, chuyên sâu về kỹ năng ứng dụng thương mại điện tử trong kinh doanh online, livestream quảng bá, giới thiệu sản phẩm cho khoảng 250-300 hộ gia đình, tổ chức, doanh nghiệp. Khi làng nghề khảm trai-sơn mài Chuyên Mỹ được Hội đồng Thủ công thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các làng nghề thủ công sáng tạo thế giới, chúng tôi càng phải tận dụng cơ hội để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm”. Hiện nay, Chuyên Mỹ liên tục tổ chức các đợt livestream quảng bá, giới thiệu sản phẩm, nhất là vào thứ bảy, chủ nhật, mở rộng thị trường cho các sản phẩm: giày da, khảm trai, sơn mài, gỗ mỹ nghệ và nhiều sản phẩm OCOP khác.
Hà Nội có 1.350 làng nghề. Trước đây, số hóa thường gắn với làng nghề ven đô như Gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, điêu khắc Sơn Đồng. Nay, cùng với quá trình xây dựng “cuộc sống số”, nhờ xung lực của Nghị quyết số 57-NQ/TW, số hóa phát triển mạnh mẽ ở những làng nghề xa trung tâm như các xã Phượng Dực, Chuyên Mỹ, Thạch Thất, Thư Lâm, thậm chí cả vùng núi Ba Vì, Bất Bạt. Nhiều nghệ nhân, thợ thủ công trở thành chủ nhân của những kênh bán hàng với hàng trăm nghìn người theo dõi.
Từng bước khai thác có chiều sâu
Khởi đầu bằng bán hàng trên mạng, nhiều cơ sở sản xuất nhận ra tiềm năng to lớn khác từ mạng xã hội. Chẳng hạn, nhiều nghệ nhân khảm trai ở Chuyên Mỹ trước đây thường sản xuất sản phẩm kích cỡ lớn, đắt tiền, kén khách. Anh Vũ Đức Quân (đại diện cơ sở Hùng Hồng, xã Chuyên Mỹ) chia sẻ: “Khi sử dụng các kênh bán hàng qua mạng, chúng tôi nhận được nhiều phản hồi của khách hàng. Qua đó, chúng tôi điều chỉnh chuyển sang sản phẩm khảm trai giá cả phải chăng, kích thước nhỏ gọn, hợp túi tiền. Từ đó, lượng tiêu thụ tăng lên”. Số hóa vừa là kênh bán hàng, vừa giúp nhà sản xuất “bắt mạch” thị trường, điều chỉnh thiết kế mẫu mã, chất liệu sản phẩm.
Cùng với đó, ứng dụng số hóa được đẩy mạnh trong khâu thiết kế sản phẩm. Nhiều sản phẩm trước đây người thợ chỉ hình dung trong trí tưởng tượng, nay công nghệ 3D, AI được ứng dụng, giúp họ “biết trước” dáng hình, mẫu mã để điều chỉnh trước khi sản xuất đại trà. Theo Phó Chủ tịch Hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc Trần Thị Ngọc Lan, trước đây việc đục mẫu hoa văn thủ công mất nhiều thời gian, nhưng khi được số hóa, công đoạn này rút ngắn quy trình sản xuất, tạo ra nhiều mẫu hoa văn tinh xảo hơn.
Tương tự, nghệ nhân Vũ Như Quỳnh (làng gốm Bát Tràng) cho biết, các công nghệ như máy quét 3D, in 3D hay thiết kế trên máy tính giúp rút ngắn một nửa thời gian tạo mẫu và phát triển sản phẩm mới. Trước đây quá trình này mất trung bình từ bốn đến sáu tuần, nay chỉ mất một đến hai tuần. Đáng chú ý, chỉ trong vài giờ, công nghệ giúp nghệ nhân tìm ra màu men giống 99% màu men khách hàng yêu cầu – một công việc rất phức tạp trước đây.
Tại làng quạt Chàng Sơn hay một số làng nghề mộc mỹ nghệ khác ở Thư Lâm, Thạch Xá, Sơn Đồng, ứng dụng công nghệ giúp mẫu mã sản phẩm phong phú hơn, nhiều sản phẩm nếu chỉ dùng phương pháp thủ công sẽ gặp khó khăn trong thiết kế, chế tác.
Số hóa nói chung, thương mại điện tử nói riêng đang trở thành phần không thể thiếu trong sự phát triển của làng nghề Hà Nội. Điều này càng có ý nghĩa khi Hà Nội có bốn làng nghề gia nhập Mạng lưới các làng nghề thủ công sáng tạo thế giới. Nhiều xã đặt mục tiêu tiêu thụ sản phẩm qua thương mại điện tử lên đến vài trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng.
Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực, quá trình chuyển đổi số tại làng nghề còn khó khăn về hạ tầng công nghệ, chi phí quảng cáo, logistics; một bộ phận người dân chưa theo kịp sự thay đổi. Chính quyền các cấp cần tăng cường đào tạo chuyên sâu về thương mại điện tử, kỹ năng chụp ảnh, livestream, chăm sóc khách hàng cho người dân, cũng như xây dựng nền tảng số dùng chung mạnh hơn để hỗ trợ người dân làng nghề số hóa bền vững.
GIANG NAM-ĐẮC SƠN
