Sáng 12/5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) phối hợp với Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và một số đơn vị tổ chức hội thảo về xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).
Tội phạm trở thành ngành công nghiệp
Tại hội nghị, Thượng tá, Tiến sĩ Triệu Mạnh Tùng (Phó Cục trưởng A05) cho biết, Việt Nam đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số và nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh nhất Đông Nam Á, với khoảng 20% mỗi năm, cao gấp 3 lần tốc độ tăng trưởng GDP. Trong tiến trình đó, tài chính số giữ vai trò trung tâm với sự phát triển của ngân hàng số, ví điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, thương mại điện tử, Fintech và các nền tảng đầu tư trực tuyến.
Ông Tùng chia sẻ: "Với công tác của lực lượng công an, chúng tôi gặp phải khó khăn 'hơi ngược', khi tiện ích của ngành tài chính, ngân hàng phát triển". Ông nhấn mạnh rằng lĩnh vực lừa đảo trực tuyến không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu đang trở thành một ngành công nghiệp. Những năm gần đây xuất hiện tình trạng hình thành các tập đoàn tội phạm, với nhiều nhóm có tổ chức hoạt động quy mô lớn, thậm chí lên đến hàng nghìn đối tượng chuyên lừa đảo, sử dụng nhiều kịch bản tinh vi.
Một trong những phương thức phổ biến là nhắm vào các hoạt động đầu tư tài chính, từ kinh doanh đa cấp, huy động vốn, đến các sàn giao dịch ngoại hối hay sàn vàng giả mạo. Thống kê cho thấy, trong năm 2025, toàn quốc ghi nhận hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến, thiệt hại hơn 8.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, con số thực tế có thể lớn hơn nhiều vì nhiều nạn nhân không trình báo.
Phó Cục trưởng A05 đánh giá, thói quen và dữ liệu của người dân bị chiếm đoạt, sử dụng trái phép đã trở thành nguy cơ lớn trong công tác phòng chống tội phạm. Ông cho rằng cần dịch chuyển tư duy từ bảo vệ hệ thống sang bảo vệ người dùng, đây là yếu tố quan trọng trong phòng ngừa và đấu tranh.
Hợp tác ngân hàng và công an
Những năm qua, đặc biệt là 2024-2025, ngành ngân hàng và công an đã phối hợp chặt chẽ. Theo Ngân hàng Nhà nước, đến nay 100% tài khoản thanh toán được mở tại các ngân hàng đã được làm sạch và đối soát với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Tương tự, khi mở tài khoản chứng khoán cũng phải xác thực định danh.
Ngân hàng Nhà nước đã phối hợp với Bộ Công an ban hành quy định về sinh trắc học đối với giao dịch chuyển tiền trên 10 triệu đồng, sắp tới áp dụng cả với tổ chức và người đại diện pháp luật. "Ngoài việc định danh tài khoản, chúng ta nên hướng tới định danh giao dịch. Bất kỳ ai thực hiện giao dịch trên 10 triệu đồng đều được định danh bằng khuôn mặt. Vậy tại sao công nghệ an toàn như vậy mà người dân vẫn mất tiền?", ông Tùng nêu vấn đề.
Ông băn khoăn khi nhiều người thắc mắc: "Tại sao chuyển tiền qua ngân hàng mà không đòi được? Có tên, tuổi, địa chỉ đầy đủ cơ mà?". Dù tài khoản đã được định danh, giao dịch được xác thực sinh trắc học, nhưng người dân vẫn mất tiền, đặt ra câu hỏi về niềm tin vào hệ thống thanh toán.
Lý giải, ông Tùng cho biết tội phạm luôn nghiên cứu kẽ hở để thực hiện hành vi phạm pháp. "Điểm nghẽn" trong kỷ nguyên AI là tội phạm dịch chuyển từ khai thác lỗ hổng bảo mật hệ thống sang nhắm trực tiếp vào người dân, cá thể hóa thủ đoạn, tạo thách thức lớn.
Bảo vệ người dùng chủ động
Thượng tá Tùng nhấn mạnh, việc bảo vệ người dùng không thể chờ tới khi thiệt hại xảy ra mới xử lý. "Kịch bản của tội phạm thay đổi liên tục. Ngành viết kịch bản lừa đảo là một ngành kiếm tiền. Tội phạm chuyên môn hóa, có nhóm chuyên viết kịch bản. Chẳng hạn, khi có quy định mới về thuế hay chuyển đổi app điện lực, ngay lập tức xuất hiện kịch bản giả mạo cơ quan nhà nước. Nhiều người băn khoăn tại sao đối tượng gọi đến biết tên, địa chỉ, thông tin gia đình? Nạn nhân tin đó là cơ quan nhà nước nên làm theo hướng dẫn", ông dẫn chứng.
Trong kỷ nguyên AI, cần có cơ chế cảnh báo rủi ro ngay trước khi người dùng thực hiện giao dịch. Ông Tùng đánh giá người dùng đôi khi là người yếu thế, nhiều vụ lỗi thuộc về khách hàng nhưng họ cần được bảo vệ, và đơn vị cung cấp dịch vụ phải có trách nhiệm.
Để bảo vệ người dùng hiệu quả, xác thực tài khoản là chưa đủ, thậm chí xác thực sinh trắc học khi chuyển tiền cũng chưa đủ. Cần chuyển dịch tư duy sang xác thực hành vi người dùng, phát hiện bất thường, nhận diện ngữ cảnh giao dịch và dấu hiệu bị thao túng.
Về chiến lược phòng thủ, cần phòng ngừa chủ động: giáo dục nâng cao nhận thức và kỹ năng tài chính số, cảnh báo thời gian thực, phổ cập kỹ năng kiểm chứng thông tin, sử dụng AI và công nghệ phát hiện bất thường.
"Để hội tụ sức mạnh công nghệ và cộng đồng, cần liên kết chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị kinh doanh và người dân. Liên minh niềm tin số do A05 khởi xướng đã hình thành mô hình kết nối này. Trong kỷ nguyên AI, bảo vệ người dùng không thể chờ thiệt hại xảy ra, mà cần cảnh báo rủi ro trước giao dịch", Thượng tá Tùng nhấn mạnh.
Để làm được điều đó, dữ liệu về nguy cơ phải đủ lớn và được cập nhật, chia sẻ. Cần sự tham gia của tổ chức tài chính, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng số và cộng đồng để xây dựng cơ sở dữ liệu chung, chủ động cảnh báo cho khách hàng. Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái an ninh tài chính chủ động, lấy người dùng làm trung tâm, kết nối liên ngành và liên quốc gia, kết hợp công nghệ, pháp lý và giáo dục xã hội.
