Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, hay còn được biết đến với biệt danh Hiếu PC, vừa có những chia sẻ thẳng thắn về thực trạng tội phạm mạng tại Việt Nam. Theo ông, tội phạm mạng hoạt động không ngừng nghỉ, không biên giới và đặc biệt sử dụng tâm lý học như một vũ khí lợi hại nhắm vào nạn nhân.
Thực trạng lừa đảo trực tuyến gây thiệt hại khủng
Theo báo cáo từ Cục Cảnh sát hình sự (Bộ Công an), trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025, đã xảy ra 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, gây thiệt hại lên tới gần 40.000 tỷ đồng. Những vụ lừa đảo này không chỉ ảnh hưởng đến tài sản của người dân mà còn tác động tiêu cực đến an ninh tài chính, an ninh kinh tế và làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào chính quyền và môi trường số.
Tâm lý học chiếm tới 80% trong các vụ lừa đảo
Trao đổi với phóng viên, chuyên gia Hiếu PC nhấn mạnh rằng yếu tố tâm lý đóng vai trò then chốt trong các vụ lừa đảo. Ông cho biết: "Tâm lý học phải chiếm tới 80% trong các vụ lừa đảo. Công nghệ cao chỉ là một phần, nhưng kẻ lừa đảo sử dụng các đòn tâm lý để thao túng nạn nhân. Họ có thời gian, có cả một trung tâm lừa đảo nhắm vào một người, trong khi nạn nhân bận rộn với công việc, gia đình và dễ mất cảnh giác."
Khó khăn của người dân khi đối mặt với lừa đảo
Theo ông Hiếu, khó khăn lớn nhất mà người dân phải đối mặt là thiếu kiến thức nền về chống lừa đảo, cùng với sự tinh vi của các công nghệ như deepfake và AI được tội phạm sử dụng. "Một nạn nhân làm sao chống lại được hàng chục, hàng trăm người muốn lừa họ?" – ông đặt câu hỏi.
Giải pháp: Chậm lại và bảo vệ thông tin cá nhân
Để thoát khỏi bẫy lừa đảo, chuyên gia khuyến cáo người dân cần phải chậm lại để kiểm chứng thông tin. "Chỉ cần chậm lại, chúng ta mới có thời gian để xác minh. Ngay cả Google cũng khuyên rằng cách tốt nhất để tránh bị lừa là chậm lại," ông nói. Bên cạnh đó, việc bảo vệ thông tin cá nhân trên không gian mạng là vô cùng quan trọng, bởi nhiều vụ lừa đảo bắt nguồn từ việc lộ lọt dữ liệu cá nhân.
Điểm yếu trong phòng thủ của Việt Nam
Chuyên gia Hiếu PC chỉ ra rằng điểm yếu lớn nhất của Việt Nam là sự rời rạc dữ liệu giữa các ngân hàng, viễn thông và cơ quan chức năng. "Chống lừa đảo cần phải liền mạch, xuyên suốt, nhưng hiện tại mỗi bên làm một kiểu. Tội phạm mạng hoạt động không biên giới, không rào cản, trong khi chúng ta bị trói buộc bởi thủ tục hành chính," ông phân tích. Ông dẫn chứng: Khi người dân bị lừa tiền, ngân hàng yêu cầu ra công an phường xác minh, mất nửa ngày, trong khi chỉ 5-10 phút là tiền đã biến mất.
Kiến nghị xây dựng mô hình chống lừa đảo kiểu Singapore
Ông Hiếu đề xuất Việt Nam nên thành lập một Trung tâm Chống lừa đảo quốc gia, nơi các bên liên quan như Chính phủ, ngân hàng, công ty công nghệ (Google, Meta...), viễn thông cùng phối hợp. Mô hình này đã được Singapore áp dụng rất thành công, với kết nối dữ liệu giữa các bên, cơ chế phản ứng nhanh và chiến dịch nâng cao nhận thức phủ sóng rộng rãi. "Tỷ lệ bị lừa đảo ở Singapore giảm mạnh vì ai cũng có nhận thức và chậm lại để kiểm chứng," ông nói.
Hệ thống Simo và những rào cản
Hiện tại, Bộ Công an đã phối hợp với các ngân hàng triển khai hệ thống Simo, cho phép cảnh báo khi người dùng nhập số tài khoản hoặc số điện thoại nghi ngờ. Tuy nhiên, mới chỉ có một vài đơn vị như MB, BIDV, MoMo áp dụng. "Việt Nam có vài chục ngân hàng, nếu chỉ vài ngân hàng tham gia thì không thể bảo vệ hết người dân. Càng nhiều dữ liệu đóng góp, lưới lọc càng hiệu quả," ông nhấn mạnh.
Ông cũng cho biết tổ chức Chống Lừa đảo của ông sẵn sàng cung cấp dữ liệu, nhưng vấp phải rào cản về cơ chế, giấy tờ và niềm tin số. "Ngược lại, chúng tôi làm việc với Google, Microsoft, Meta rất dễ dàng. Họ tích hợp dữ liệu vào trình duyệt, phần mềm diệt virus, bảo vệ hàng triệu người dùng ngay lập tức," ông chia sẻ.
Nguyên nhân doanh nghiệp e ngại chia sẻ dữ liệu
Theo chuyên gia, doanh nghiệp Việt Nam sợ mất tài sản, sợ trách nhiệm và thiếu niềm tin số khi chia sẻ dữ liệu. Tuy nhiên, ông kỳ vọng vào Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và sự hợp nhất giữa Luật An toàn thông tin và Luật An ninh mạng từ 1/7/2026 sẽ tạo hành lang pháp lý rõ ràng, thúc đẩy kết nối dữ liệu.
Kỹ sư Việt Nam giỏi nhưng bị chảy máu chất xám
Hiếu PC khẳng định kỹ sư công nghệ Việt Nam thuộc top đầu thế giới, nhưng đang bị chảy máu chất xám nghiêm trọng do chế độ đãi ngộ chưa hấp dẫn. "Bạn tôi làm cho Amazon với lương gần 400.000 USD/năm, Việt Nam khó cạnh tranh. Tôi phải trả lương 90 triệu đồng/tháng cho các bạn trẻ trong nhóm Chống Lừa đảo để giữ chân nhân tài," ông chia sẻ.
Lý do ở lại Việt Nam
Dù nhận được nhiều lời mời từ nước ngoài, ông Hiếu vẫn chọn ở lại Việt Nam. "Tôi từng muốn kết thúc cuộc đời trong tù vì tuyệt vọng, nhưng gia đình đã kéo tôi lại. Giờ tôi chỉ muốn cống hiến cho đất nước," ông bộc bạch.
Dự án "Chống lừa đảo" do Hiếu PC sáng lập từ cuối năm 2020 đã hỗ trợ hàng nghìn nạn nhân, trở thành lá chắn hữu ích cho người dân trước nạn lừa đảo trực tuyến.
