Chuyên gia an ninh mạng Annie Quỳnh Anh cảnh báo rủi ro AI trong sáng tạo nghệ thuật
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng thâm nhập sâu vào lĩnh vực sáng tạo, việc xác định ranh giới giữa hỗ trợ và lạm dụng công nghệ này trở thành vấn đề cấp thiết. Bà Annie Quỳnh Anh, nữ diễn giả duy nhất tại Diễn đàn Phát triển Hạ tầng số Việt Nam 2025 (DigiInfra 2025), đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về chủ đề này.
Ran giới giữa hỗ trợ và lạm dụng AI trong sáng tạo
Theo bà Quỳnh Anh, vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân công nghệ AI, mà ở cách con người sử dụng nó. Bà nhấn mạnh: "Văn học và nghệ thuật không chỉ là sản phẩm cuối cùng. Nó còn là quá trình rung động, thăng hoa, chọn lọc ý tứ, thử sai, nuôi nấng tác phẩm bằng trải nghiệm cá nhân và để lại dấu vân tay tinh thần của người sáng tạo."
Bà phân biệt rõ: AI có thể hỗ trợ sáng tạo khi giúp nghệ sĩ nghiên cứu, thử bố cục, tìm kiếm chất liệu, mở rộng khả năng biểu đạt một cách nhanh chóng và hiệu quả. Tuy nhiên, nếu AI được dùng để bỏ qua toàn bộ quá trình nỗ lực của nghệ sĩ, tạo ra tác phẩm "trông giống nghệ thuật" mà thiếu trải nghiệm sống và trách nhiệm tác giả, đó chỉ là bản mô phỏng sáng tạo, không phải nghệ thuật thực sự.
Rủi ro an ninh mạng từ AI trong sáng tạo
Từ góc độ an ninh mạng, bà Quỳnh Anh chỉ ra hai nhóm rủi ro chính: rủi ro ở đầu vào và rủi ro ở đầu ra.
Rủi ro đầu vào bao gồm:
- Nguy cơ về dữ liệu cá nhân khi nghệ sĩ đưa bản thảo, hình ảnh chưa công bố vào công cụ AI mà không rõ cách dữ liệu được lưu trữ hay sử dụng.
- Vấn đề nguồn học liệu, khi AI được huấn luyện từ hàng triệu tác phẩm mà chủ sở hữu không biết hoặc đồng ý, dẫn đến khai thác quy mô lớn lao động sáng tạo.
- Rủi ro chiếm dụng bản sắc và đánh cắp phong cách ở quy mô công nghiệp, nơi AI có thể tái tạo phong cách nghệ sĩ mà không sao chép nguyên văn.
Rủi ro đầu ra liên quan đến:
- Vùng xám pháp lý về quyền sở hữu tác phẩm do AI tạo ra và trách nhiệm khi có tranh chấp bản quyền.
- Phân bổ dòng tiền bản quyền khi tác phẩm có yếu tố AI được thương mại hóa, đặt ra câu hỏi về việc ghi nhận và chia sẻ lợi ích cho những người trở thành nguồn học liệu.
- Hiện tượng "rác AI" khi nội dung kém chất lượng tràn ngập Internet, có thể tạo vòng lặp suy giảm chất lượng khi AI học từ chính sản phẩm do nó tạo ra.
Giải pháp xây dựng hệ sinh thái minh bạch
Bà Quỳnh Anh khẳng định việc xây dựng hệ sinh thái minh bạch cho tác phẩm sử dụng AI là bắt buộc, không chỉ có thể. Hệ sinh thái này cần bao gồm:
- Minh bạch về mức độ can thiệp của AI, giúp công chúng biết được AI tham gia đến đâu trong quá trình sáng tạo.
- Truy xuất nguồn gốc thông qua "hộ chiếu số" cho tác phẩm, ghi rõ tác giả, công cụ, dữ liệu được cấp quyền và chỉnh sửa do con người thực hiện.
- Cơ chế kiểm chứng độc lập với tiêu chuẩn kỹ thuật và tổ chức trung gian để xác thực thông tin.
Về giải pháp kỹ thuật, bà đề cập đến việc dán nhãn nội dung, phân tích dấu vết kỹ thuật để phát hiện AI, và các công nghệ bảo vệ dữ liệu gốc, danh tính người sáng tạo.
Vai trò của doanh nghiệp công nghệ và người trẻ
Bà Quỳnh Anh nhấn mạnh doanh nghiệp công nghệ như VinCSS cần vượt qua vai trò "bên bán công cụ" để tham gia kiến tạo xã hội số bền vững. Cụ thể, doanh nghiệp có thể:
- Xây dựng công nghệ xác thực và truy xuất nguồn gốc.
- Đề xuất tiêu chuẩn vận hành có trách nhiệm, đặt quyền riêng tư ở trung tâm.
- Tham gia đối thoại đa bên để hoàn thiện hành lang pháp lý.
Đối với người trẻ - những "công dân số" và người sáng tạo, bà đưa ra ba gợi ý:
- Sử dụng AI để mở rộng khả năng, không né tránh quá trình trưởng thành sáng tạo.
- Giữ lại phần lao động không thể thuê ngoài, như lăng kính cuộc sống và cá tính tư duy.
- Học đạo đức số song song với kỹ năng số, tự hỏi về nguồn dữ liệu và giá trị sản phẩm tạo ra.
Bà kết luận: "AI có thể được coi như một cây đàn mới đẹp lấp lánh, rất hiện đại, nhiều tính năng. Nhưng cuối cùng, thứ làm người khác nhớ đến bạn không phải là cây đàn, mà là giai điệu mà chỉ bạn mới viết nên."
