Ngành Xuất Bản Việt Nam Đối Diện Thách Thức Khi Ứng Dụng AI Trong Sản Xuất Sách
Mặc dù có chủ trương khuyến khích ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), những khoảng trống pháp lý còn bỏ ngỏ cùng với mối quan ngại về chất lượng nội dung vẫn khiến các nhà xuất bản tại Việt Nam tỏ ra e dè. Báo cáo tổng kết hoạt động Xuất bản, In và Phát hành Xuất bản phẩm năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Cục Xuất bản, In và Phát hành đã nhận định rằng chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức dịch thuật, biên tập, sản xuất và phân phối xuất bản phẩm.
Khuyến Khích Ứng Dụng AI Nhưng Vẫn Còn Nhiều Rào Cản
Báo cáo nêu rõ nhiệm vụ đẩy mạnh chuyển đổi số trong quy trình xuất bản, đặc biệt giao nhiệm vụ cho các nhà xuất bản ứng dụng AI, chú trọng đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất và nhân lực kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả công tác biên tập và nghiệp vụ xuất bản theo hướng hiện đại hóa. Công nghệ được xem là yếu tố góp phần rút ngắn thời gian sản xuất, giảm chi phí, nâng cao năng suất và mở ra cơ hội phát triển các thị trường ngách cùng sản phẩm cá nhân hóa.
Tuy nhiên, báo cáo cũng lưu ý đến vấn đề bảo vệ bản quyền, bảo đảm trật tự thị trường và nâng cao chất lượng nội dung xuất bản phẩm trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Trên thế giới, ứng dụng AI trong xuất bản vẫn gây nhiều tranh cãi về chất lượng nội dung, độ khả tín, bản quyền và vai trò sáng tạo của con người, mà đến nay vẫn chưa có một quy ước thống nhất để người làm xuất bản lấy làm chuẩn mực.
Luật Pháp Và Những Khoảng Trống Cần Lấp Đầy
Luật Trí tuệ Nhân tạo 134/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/3 và Luật Sở hữu Trí tuệ sửa đổi, bổ sung 131/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/4 có thể mang lại một số gợi ý cho ngành xuất bản Việt Nam. Điều 11 của Luật Trí tuệ Nhân tạo quy định trách nhiệm minh bạch, yêu cầu nhà cung cấp thông báo rõ ràng khi cung cấp ra công cộng nội dung được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng hệ thống AI, nhưng lại giới hạn áp dụng với trường hợp nội dung có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực.
Luật cũng đề cập đến việc gắn nhãn dễ nhận biết để phân biệt với nội dung thật, đặc biệt đối với âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra nhằm mô phỏng người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế. Tuy nhiên, đối với sản phẩm là tác phẩm điện ảnh, nghệ thuật hoặc sáng tạo, việc gắn nhãn được thực hiện theo phương thức phù hợp, bảo đảm không làm cản trở việc hiển thị, trình diễn hoặc thưởng thức tác phẩm.
Trong bối cảnh ngành xuất bản, câu hỏi bỏ ngỏ là liệu những nội dung phi hư cấu, chẳng hạn sách kỹ năng, kinh tế, được hoàn thành nhờ công cụ AI nhưng đã được xác thực thông tin, hoặc sách phi hư cấu do AI viết, có cần gắn nhãn hay không. Điều này cho thấy luật pháp hiện hành vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, cần được làm chi tiết hơn.
Quan Ngại Về Chất Lượng Nội Dung Và Bản Quyền
Kể cả khi có quy định gắn nhãn, xuất bản có sử dụng AI vẫn khiến nhiều độc giả và giới làm sách quan ngại. Trong vòng 3-4 năm qua, sách do AI tạo ra đã tràn lan trên các nền tảng như Amazon, dẫn đến nhiều phản ứng dữ dội về chất lượng nội dung, đặc biệt là những cuốn sách viết về chủ đề nhạy cảm. Hiệp hội nhà sách Pháp đã lên tiếng chỉ trích Amazon vì làm ngập lụt thị trường bằng những cuốn sách do AI tạo ra.
Tại Hàn Quốc, xu hướng dùng AI viết sách khiến độc giả lo ngại khi số lượng nhà xuất bản một người gia tăng mạnh, cùng với đó là hàng nghìn cuốn sách do AI tạo ra xuất hiện trên các kệ sách và nền tảng trực tuyến. Ở Việt Nam, gần đây có vụ việc nhà thơ trẻ bị nghi ngờ sử dụng phần mềm dịch thuật để thực hiện các tác phẩm trong tập thơ đoạt giải thưởng.
Về vấn đề sở hữu trí tuệ, Luật Sở hữu Trí tuệ sửa đổi bổ sung khoản 5 Điều 7, cho phép sử dụng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp để huấn luyện hệ thống AI, với điều kiện không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả. Tuy nhiên, chi tiết về thủ tục cấp phép và trả tiền bản quyền vẫn chưa được làm rõ, khiến nhiều người trong ngành băn khoăn.
Phản Ứng Của Các Nhà Xuất Bản Việt Nam
Qua khảo sát sơ bộ, đa số nhà xuất bản được hỏi hiện vẫn còn e dè khi nhắc đến việc sử dụng AI. Một đơn vị cho biết duy trì chủ trương nói không với hình ảnh và bản thảo do AI tạo tác, trong khi một nguồn tin khác tiết lộ rằng một số đơn vị xuất bản đã bắt đầu ứng dụng AI trong biên tập bản thảo, thậm chí là dùng mô hình máy dịch - người biên với các đầu sách phi hư cấu có nội dung không quá phức tạp.
Nhìn chung, ngành xuất bản Việt Nam đang đứng trước cơ hội và thách thức khi ứng dụng AI. Trong khi công nghệ hứa hẹn mang lại nhiều lợi ích về hiệu quả và chi phí, những vấn đề pháp lý và chất lượng nội dung vẫn là rào cản lớn cần được giải quyết thông qua các hướng dẫn chi tiết và cụ thể hơn từ chính phủ, cũng như sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan.
