World Cup 2026 đang chứng kiến những tranh cãi không ngớt dù hệ thống VAR được nâng cấp mạnh mẽ nhất lịch sử với 42 camera, trí tuệ nhân tạo (AI) và hàng loạt góc quay siêu chậm. Nhiều người từng kỳ vọng công nghệ sẽ mang lại sự công bằng tuyệt đối, nhưng thực tế lại cho thấy điều ngược lại.
Vấn đề không nằm ở công nghệ
Trận đấu giữa Argentina và Ai Cập tại vòng 1/8 là minh chứng rõ ràng. Sau thất bại 2-3 dù từng dẫn trước hai bàn, Liên đoàn Bóng đá Ai Cập đã gửi đơn khiếu nại lên FIFA, cho rằng VAR không được sử dụng đúng cách trong nhiều tình huống then chốt. Đây không phải trường hợp cá biệt. Suốt giải đấu, hàng loạt quyết định về việt vị, bàn thắng bị từ chối hay phạm lỗi đã tạo nên những cuộc tranh luận kéo dài trên mạng xã hội.
VAR mạnh nhất lịch sử
Về mặt kỹ thuật, VAR tại World Cup 2026 gần như chưa từng mạnh đến thế. Hệ thống được FIFA trang bị quyền truy cập vào 42 camera truyền hình, trong đó có tám camera quay siêu chậm và bốn camera quay cực chậm. Ngoài ra còn có hệ thống camera phục vụ công nghệ việt vị bán tự động cùng toàn bộ dữ liệu hình ảnh từ mạng lưới phát sóng chính thức của FIFA. FIFA cũng mở rộng phạm vi hoạt động của VAR: ngoài xem lại bàn thắng, phạt đền hay thẻ đỏ trực tiếp, VAR giờ đây còn can thiệp trong các tình huống dẫn đến thẻ vàng thứ hai, các pha cản người hoặc đẩy người trước những tình huống cố định, cùng một số lỗi mới được bổ sung vào luật.
Nguyên nhân tranh cãi: con người diễn giải
Theo các chuyên gia được WIRED phỏng vấn, nguyên nhân nằm ở chỗ VAR không phải là hệ thống tự động đưa ra phán quyết. Nó chỉ là công cụ cung cấp thêm dữ liệu để trọng tài đưa ra quyết định cuối cùng. Ông Fernando Galván, nhà phân tích bóng đá và người dẫn chương trình podcast Más que Tres Puntos, cho rằng nhiều người đang hiểu sai vai trò của VAR. Công nghệ này không được tạo ra để loại bỏ hoàn toàn sai sót, mà để cung cấp nhiều thông tin hơn nhằm giúp trọng tài đưa ra quyết định chính xác hơn. Ông nhận xét rằng trong những năm đầu áp dụng VAR, nhiều trọng tài có xu hướng dựa quá nhiều vào phòng điều hành video, gần như chuyển quyền quyết định cho công nghệ. FIFA hiện muốn đưa trọng tài trở lại vị trí trung tâm, còn VAR chỉ đóng vai trò hỗ trợ thay vì thay thế khả năng phán đoán của con người.
Đồng quan điểm, ông Armando Archundia, cựu trọng tài World Cup, nhấn mạnh rằng cùng một đoạn video nhưng hai trọng tài hoàn toàn có thể đưa ra hai cách diễn giải khác nhau. Đó là bản chất của bóng đá.
Tính chủ quan trong bóng đá
Không giống các môn thể thao mà phần lớn quyết định có thể được xác định bằng số liệu hoặc cảm biến, rất nhiều tình huống trong bóng đá vẫn mang tính chủ quan. Một pha va chạm có đủ mạnh để thổi phạt hay không, một cầu thủ có cố tình chơi bóng bằng tay hay chỉ phản xạ tự nhiên, hay một pha tranh chấp có đủ để dẫn tới thẻ đỏ... đều phụ thuộc vào đánh giá của trọng tài. Camera có thể ghi lại mọi chi tiết, nhưng camera không thể tự định nghĩa đâu là "đủ mạnh", "đủ nguy hiểm" hay "cố ý". Những khái niệm này vẫn phải do con người quyết định.
Khoảng cách công nghệ giữa các nền bóng đá
Một vấn đề khác ít được nhắc đến là khoảng cách công nghệ giữa các nền bóng đá. Theo Archundia, mặc dù FIFA tổ chức các khóa đào tạo trọng tài trong suốt chu kỳ bốn năm trước mỗi kỳ World Cup, thực tế chỉ khoảng 20% quốc gia tham dự giải đấu có áp dụng VAR thường xuyên tại giải vô địch quốc nội. Điều đó đồng nghĩa nhiều trọng tài bước vào World Cup với kinh nghiệm thực tế sử dụng VAR không nhiều. Việc tiêu chuẩn hóa cách sử dụng công nghệ trên phạm vi toàn cầu vì thế trở thành nhiệm vụ rất khó khăn.
Bài học cho tương lai
Câu chuyện của VAR phản ánh một thực tế đang diễn ra ở nhiều lĩnh vực ngoài bóng đá. AI có thể phân tích hình ảnh tốt hơn con người, camera có thể ghi nhận nhiều dữ liệu hơn mắt người, thuật toán có thể phát hiện những chi tiết mà trọng tài không nhìn thấy. Nhưng ở giai đoạn cuối cùng, khi cần đưa ra một quyết định mang tính đánh giá và chịu trách nhiệm, con người vẫn là người bấm nút. World Cup 2026 đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: công nghệ có thể giúp con người nhìn thấy nhiều hơn, nhưng chưa thể thay con người suy nghĩ. Với VAR, tranh cãi không biến mất vì camera thiếu góc quay, mà bởi sự công bằng trong bóng đá vẫn luôn được quyết định bởi cách mỗi trọng tài diễn giải cùng một sự thật.
