Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi nền kinh tế toàn cầu, một phán quyết mang tính bước ngoặt từ Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu (Trung Quốc) đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Doanh nghiệp không thể sử dụng AI như một lá chắn để vi phạm quyền lợi lao động.
Bối cảnh vụ việc
Theo hãng tin Tân Hoa Xã, vụ việc bắt đầu khi một nhân viên cấp cao họ Chu gia nhập một công ty công nghệ AI vào tháng 11 năm 2022 với vị trí giám sát đảm bảo chất lượng (QA), hưởng mức lương 25.000 nhân dân tệ mỗi tháng (khoảng 3.640 USD). Công việc của anh Chu là đối soát các truy vấn của người dùng với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và lọc bỏ nội dung vi phạm quyền riêng tư, nhằm đảm bảo đầu ra chính xác cho hệ thống AI.
Tuy nhiên, chính các mô hình ngôn ngữ lớn mà anh phục vụ đã học đủ để tự đảm nhận công việc của anh. Công ty ngay lập tức cắt giảm chi phí bằng cách điều chuyển anh Chu sang vị trí thấp hơn với mức lương giảm gần một nửa, chỉ còn 15.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Khi anh từ chối, công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng với lý do tái cơ cấu tổ chức.
Phán quyết của tòa án
Anh Chu đã khởi kiện, yêu cầu mức bồi thường cao hơn con số 311.695 nhân dân tệ mà công ty đề xuất. Tòa án Hàng Châu, được coi là thủ phủ AI của Trung Quốc, đã phán quyết việc sa thải là trái luật. Trọng tâm của vụ kiện là cách diễn giải Luật Hợp đồng Lao động. Công ty lập luận rằng việc ứng dụng AI là một thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan, khiến hợp đồng lao động không còn khả năng thực hiện. Tuy nhiên, tòa án bác bỏ lập luận này. Theo tòa, thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan thường chỉ áp dụng cho các sự kiện bất khả kháng như di dời trụ sở hoặc sáp nhập doanh nghiệp. Việc áp dụng AI là lựa chọn chủ động của doanh nghiệp để gia tăng sức cạnh tranh, không phải yếu tố ngoại cảnh ép buộc.
Đặc biệt, việc đề xuất vị trí mới với mức lương giảm sâu bị đánh giá là phương án chuyển đổi không hợp lý, cho thấy doanh nghiệp đang cố tình đẩy rủi ro của quá trình chuyển đổi số lên vai người lao động.
Quan điểm chuyên gia
Luật sư Wang Xuyang từ công ty luật Zhejiang Xingjing nhận định phán quyết này làm rõ nguyên tắc quan trọng: Doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ hiệu quả do AI mang lại, nhưng họ cũng phải gánh vác trách nhiệm xã hội tương ứng. Việc thay thế bằng AI không mặc nhiên trở thành cơ sở hợp pháp để chấm dứt hợp đồng lao động.
Đây không phải lần đầu tiên cơ quan chức năng Trung Quốc lên tiếng bảo vệ người lao động trước làn sóng AI. Cuối năm ngoái, Cục Nguồn nhân lực và An sinh Xã hội Bắc Kinh cũng công bố một vụ việc tương tự liên quan đến nhân viên thu thập dữ liệu bản đồ. Phán quyết khi đó nhấn mạnh rằng việc doanh nghiệp tự ý nâng cấp công nghệ là hành vi tự nguyện, và họ không được phép biến sự tiến bộ kỹ thuật thành cái cớ để lách luật bồi thường.
Bối cảnh rộng hơn
Theo dữ liệu chính thức, ngành công nghiệp AI cốt lõi của Trung Quốc đã vượt mốc 1.200 tỷ nhân dân tệ vào năm 2025 với hơn 6.200 doanh nghiệp hoạt động. Dự báo đến năm 2030, tỷ lệ thâm nhập của các thiết bị thông minh thế hệ mới sẽ vượt quá 90%. Sự bùng nổ này kéo theo những biến tướng đáng lo ngại, từ việc sử dụng bản sao kỹ thuật số của nhân viên cũ để làm việc cho đến xu hướng thu hoạch năng lực con người thành các bộ kỹ năng AI tái sử dụng.
Nhà nghiên cứu Wang Tianyu từ Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cảnh báo: Tiến bộ công nghệ có thể là không đảo ngược, nhưng nó không thể tồn tại ngoài khung khổ pháp lý. Việc bảo vệ phẩm giá và quyền lợi của người lao động đòi hỏi một thiết kế chế định có tầm nhìn xa.
Nhà kinh tế Pan Helin thuộc Ủy ban chuyên gia của Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc cho rằng, dù việc dịch chuyển việc làm do AI là khó tránh khỏi, doanh nghiệp bắt buộc phải đảm bảo sự công bằng trong quá trình chuyển đổi. Điều này bao gồm lộ trình đào tạo lại, sắp xếp vị trí phù hợp hoặc bồi thường thỏa đáng nếu buộc phải cắt giảm.
Trong báo cáo mới nhất của Goldman Sachs năm 2025, các chuyên gia nhấn mạnh: Tác động của AI đối với việc làm phần lớn phụ thuộc vào cách các chủ doanh nghiệp sử dụng công nghệ đó một cách nhân văn nhất.
Phán quyết tại Hàng Châu không chỉ là chiến thắng cho cá nhân anh Chu, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp đang nuôi ý định dùng AI để thanh lọc bộ máy một cách tùy tiện. Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng không thể thay thế những cam kết đạo đức và pháp lý mà doanh nghiệp dành cho con người, những chủ thể thực sự tạo ra giá trị cho xã hội.
