Tờ báo AI đầu tiên trên thế giới và câu hỏi khiến giới báo chí suy ngẫm
Hơn một năm kể từ khi tờ báo in đầu tiên trên thế giới thực hiện bằng AI ra đời, những tranh luận vẫn chưa hạ nhiệt trong bối cảnh việc ứng dụng AI gây ra nhiều tranh cãi.
Cuộc trò chuyện lạ kỳ của vị Tổng Biên tập
"Xin chào" - "Xin chào, bạn khỏe không?"
Đó là đoạn mở đầu trong bài tổng kết dự án Foglio AI, khi Claudio Cerasa, Tổng Biên tập nhật báo Il Foglio của Italy, quyết định để trí tuệ nhân tạo phỏng vấn mình về quãng thời gian hai bên cộng tác cùng nhau.
Trong cuộc trò chuyện kéo dài với hàng chục nghìn từ, AI liên tục đặt câu hỏi về nghề báo, tương lai của báo chí và cả chính bản thân nó. Có đôi lúc chatbot tỏ ra hài hước, có lúc châm biếm. Dẫu vậy, cũng có khoảnh khắc AI giống một thực tập sinh đang cố chứng minh giá trị của mình với người quản lý.
Cuộc hội thoại khiến cho nhiều người có cảm giác như đang nhìn thấy hình ảnh của một tòa soạn trong tương lai, nơi biên tập viên và AI cùng ngồi quanh bàn họp để trao đổi ý tưởng công việc.
Mọi chuyện thực chất bắt nguồn từ tháng 3/2025, khi đó Il Foglio phát hành một phụ bản dài bốn trang với công bố rằng toàn bộ nội dung, từ tiêu đề, xã luận, bình luận, thư độc giả cho đến phần tóm tắt đều được tạo ra hoàn toàn bởi AI. Theo Cerasa, đây là tờ báo giấy đầu tiên trên toàn cầu được thực hiện hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo.
Trong nhiều năm trước đó, các tòa soạn trên thế giới đã âm thầm thử nghiệm AI cho nhiều công việc khác nhau như dịch bài, gợi ý tiêu đề, tìm kiếm tư liệu hay tóm tắt văn bản. Nhưng Il Foglio quyết định đi xa hơn khi đưa AI vào vị trí vốn được xem là trung tâm của nghề báo, đó là viết bài.
Ban biên tập chịu trách nhiệm đưa ra chủ đề, góc tiếp cận, quan điểm và những yêu cầu cụ thể. AI sẽ đảm nhận việc viết bài, đặt tiêu đề, chọn câu trích dẫn nổi bật và tạo phần tóm tắt. Sau đó, các biên tập viên sẽ rà soát lại nội dung trước khi xuất bản.
Điều đáng chú ý là Cerasa chưa bao giờ xem dự án này như một cách để thay thế nhà báo. Ông coi đó là một cuộc thử nghiệm nhằm hiểu rõ hơn về cách công nghệ đang thay đổi ngành báo chí. "AI giống như gió. Bạn không thể che giấu nó. Bạn phải học cách điều khiển nó", Cerasa nói với The Atlantic.
Dự án kết thúc sau một tháng thử nghiệm. Thay vì trở thành một thử nghiệm sớm nở chóng tàn, Foglio AI lại mở ra cuộc tranh luận kéo dài cho đến tận hôm nay. Bởi điều mà Il Foglio khám phá được không chỉ là khả năng của AI. Quan trọng hơn, cuộc thử nghiệm đã buộc nhiều người nhìn lại bản chất của nghề báo trước làn sóng công nghệ.
Kết quả thử nghiệm đi ngược lại kỳ vọng
Ban đầu, Cerasa thực sự bất ngờ trước khả năng của AI. Thời điểm ra mắt, số báo AI đầu tiên cũng giúp doanh số bán báo tại sạp của Il Foglio tăng khoảng 60% trong ngày phát hành. AI có thể đọc những tài liệu dài hàng trăm trang chỉ trong vài phút, tóm tắt các bài phát biểu của các chính trị gia, phân tích sách, mô phỏng phong cách của nhiều tác giả khác nhau và thậm chí tạo ra những cuộc tranh luận giả tưởng giữa các nhân vật chưa từng gặp nhau.
Và điều khiến ông phải ngạc nhiên nhất nằm ở khả năng hài hước và châm biếm của AI. Trước khi bắt đầu dự án, ông không tin một chatbot có thể viết ra những đoạn văn mang tính mỉa mai như vậy. Thế nhưng trong quá trình thử nghiệm, AI nhiều lần khiến cả ban biên tập ngỡ ngàng vì những cách diễn đạt ngoài dự đoán.
Tuy nhiên, càng sử dụng lâu, những giới hạn của công nghệ này càng bộc lộ rõ. Theo ghi nhận, có nhiều lần AI nhầm lẫn Donald Trump vẫn đang trong chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ dù ông đã quay trở lại Nhà Trắng. Có lần AI lại viện dẫn những sự kiện chưa từng xảy ra hoặc tạo ra những dữ kiện hoàn toàn không có thật. Đôi khi, “nhà báo ảo” này còn đưa ra những tiêu đề hấp dẫn, nhưng khi đọc nội dung lại không liên quan đến chính tiêu đề đó.
Những hạn chế này cũng là điều mà nhiều chuyên gia báo chí chỉ ra. Trong bài đăng trên website của Viện Poynter, một tổ chức phi lợi nhuận của Mỹ chuyên đào tạo về báo chí, Alex Mahadevan, giám đốc của MediaWise nhận định Foglio AI là một thử nghiệm táo bạo nhưng đồng thời cho thấy AI vẫn còn nhiều điểm yếu khi tham gia sản xuất tin tức. Mahadevan dẫn lại các phát hiện của Alexios Mantzarlis, giám đốc Sáng kiến An ninh, Tin cậy và An toàn tại Cornell Tech, trong đó một số bài viết bị phát hiện có sai sót về thông tin, thiếu dẫn chứng và sử dụng những đoạn kết theo đúng một khuôn.
Dẫu vậy, điều khiến Claudio Cerasa thực sự suy ngẫm nhiều nhất không phải là những lỗi sai kể trên mà nằm ở những giới hạn khó khắc phục của AI. Chatbot có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ nhanh chóng, có thể viết nhanh và đôi khi khá hay. Nhưng nó không thực sự hiểu thế nào là một câu chuyện đáng để theo đuổi. AI không thể tự phát hiện một đề tài độc quyền, không thể xây dựng mạng lưới nguồn tin và hơn nữa cũng không thể nhận ra một chi tiết bất thường trong cuộc họp hội đồng thành phố rồi lần theo dấu vết đó để mở ra một cuộc điều tra.
Nó cũng không thể cảm nhận được bầu không khí của một sự kiện, nét mặt của một nhân vật hay những tín hiệu ngầm xuất hiện trong một cuộc phỏng vấn. Quan trọng hơn cả, theo Cerasa, AI không hề biết tranh luận. Ông đưa ra một nhận xét ngắn gọn về sự khác biệt giữa nhà báo và trí tuệ nhân tạo: “AI không đổ mồ hôi và cũng không tranh luận”.
Một tòa soạn thường vận hành bằng những cuộc tranh luận, những bất đồng quan điểm, những lần phản biện và sửa chữa lẫn nhau. Một phóng viên có thể phản đối ý tưởng của biên tập viên. Một biên tập viên có thể bác bỏ hướng tiếp cận của phóng viên. Chỉ một cuộc điện thoại bất ngờ từ nguồn tin cũng có thể khiến toàn bộ cấu trúc bài viết phải thay đổi. Chính từ những va chạm đó, những câu chuyện báo chí quan trọng mới được hình thành. Và tất nhiên, AI không làm được điều đó, nó chỉ phản hồi dựa trên những câu hỏi và yêu cầu được đưa ra.
Từ chính những nhận thức ấy đã dẫn Cerasa đến một kết luận có phần nghịch lý. Sau một tháng thử nghiệm tờ báo AI, ông lại tin vào tương lai của nghề báo hơn so với trước kia.
Câu trả lời từ tờ báo AI đầu tiên
Câu chuyện thử nghiệm tờ báo AI được tiếp tục lôi ra tranh luận vào thời điểm báo chí toàn cầu gần đây đang phải đối mặt với những áp lực chưa từng có từ AI. Tại Mỹ, tờ Plain Dealer tại Cleveland mới đây gây tranh cãi khi Tổng biên tập Chris Quinn tiết lộ một sinh viên mới tốt nghiệp đã rút khỏi chương trình thực tập khi biết công việc không còn tập trung vào viết bài. Thay vào đó, thực tập sinh chủ yếu đi hiện trường, thu thập thông tin và gửi ghi chú cho AI soạn thảo. Ông cho rằng, việc để AI đảm nhận một phần công việc viết, giúp phóng viên có thêm thời gian tiếp xúc nguồn tin, tham dự các cuộc họp và theo đuổi những câu chuyện quan trọng hơn.
Quan điểm này đã vấp phải làn sóng phản đối gay gắt trong giới báo chí. Cựu Tổng biên tập Financial Times Lionel Barber cho rằng cách suy nghĩ này là một quyết định thiếu suy nghĩ. Trong khi đó, phóng viên Sam Allard nhận định ứng viên thực tập kia đơn giản chỉ muốn trở thành một nhà báo, chứ không phải người cung cấp nguyên liệu cho AI sản xuất. Biên tập viên Philip Lewis thậm chí nhận xét việc một tổng biên tập cổ vũ loại bỏ công việc viết của phóng viên nên từ chức.
Trong khi đó, tại một cuộc họp với nhân viên, Mathias Döpfner, CEO của Axel Springer, được cho là có quan điểm khá tương đồng với Quinn khi tuyên bố: “Hoặc chấp nhận AI, hoặc chết”.
Trong một bài bình luận trên tờ The Guardian, nhà báo Margaret Sullivan nêu ra tranh cãi tại Plain Dealer như một ví dụ cho thấy giới báo chí vẫn đang tranh luận về vai trò của AI trong quy trình sản xuất tin tức. Mặc dù không đưa ra ý kiến nghiêng về phe nào, Sullivan nhấn mạnh rằng việc chấp nhận AI không đồng nghĩa là giao toàn bộ hoạt động báo chí cho máy móc.
Theo bà, nguyên tắc quan trọng nhất là phải duy trì “con người trong vòng kiểm soát”, nghĩa là mọi nội dung do AI tạo ra vẫn cần được phóng viên và biên tập viên kiểm tra, xác minh và chịu trách nhiệm trước khi xuất bản. Bà chỉ ra rằng AI đã chứng minh được giá trị trong nhiều dự án điều tra quy mô lớn, giúp xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ mà con người khó có thể thực hiện trong thời gian ngắn. Nhưng ở chiều ngược lại, hàng loạt sự cố liên quan đến nội dung bịa đặt, thông tin sai lệch hay các sản phẩm được sản xuất hàng loạt bằng AI cũng cho thấy những rủi ro nếu công nghệ này bị lạm dụng.
Có lẽ đó cũng chính là bài học mà Foglio AI để lại. Sau khi kết thúc thử nghiệm tờ báo in AI vào năm 2025, Il Foglio tiếp tục duy trì chuyên mục “Il Foglio AI” trên website, nơi đây đăng tải các bài viết và bình luận được tạo hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo.
Sau những thử nghiệm và nhìn nhận từ các bài báo do AI viết, điều đáng quan tâm hơn là đâu là giới hạn của công nghệ và đâu là những phần việc mà báo chí vẫn cần con người đảm nhiệm. Bởi nếu AI ngày càng thành thạo trong việc tạo ra câu chữ, giá trị của nhà báo sẽ nằm ở khả năng phát hiện câu chuyện, xây dựng nguồn tin, hiểu bối cảnh xã hội và có tư duy phản biện. Đó là những năng lực mà ít nhất cho đến hiện tại, máy móc vẫn chưa thể thay thế.
