Từ những hạt tinh bột sắn quen thuộc, Tiến sĩ Bùi Thị Thời đã tạo nên sáng chế “made in Vietnam”, mở ra hướng đi mới trong hỗ trợ điều trị béo phì và tiểu đường. Đằng sau bằng độc quyền giải pháp hữu ích là gần 20 năm bền bỉ theo đuổi khoa học của chị với khát vọng đưa nghiên cứu bước ra khỏi phòng thí nghiệm để phục vụ cộng đồng.
Bằng sáng chế SOS đột phá thay thế hàng nhập khẩu
Vào tháng 7/2023, Tiến sĩ Bùi Thị Thời được Cục Sở hữu trí tuệ trao Bằng độc quyền giải pháp hữu ích cho “Quy trình tổng hợp tinh bột biến tính SOS-Sodium octenyl succinate có độ thế DS có thể chủ động điều chỉnh từ 0,02-0,06 bằng phương pháp đơn giản thân thiện sử dụng pha nước/etanol, dùng trong thực phẩm hỗ trợ điều trị bệnh béo phì và bệnh tiểu đường”. Đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận gần 20 năm nghiên cứu của chị trong lĩnh vực hóa dược.
Tại Việt Nam, béo phì và đái tháo đường đang gia tăng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tài chính. Đề tài nghiên cứu của Tiến sĩ Thời được thực hiện dựa trên nhu cầu cấp thiết này, được Chương trình Hóa dược Bộ Công thương phê duyệt và Viện Hóa học công nghiệp Việt Nam chủ trì thực hiện giai đoạn 2018-2020.
Giá trị từ củ sắn Việt Nam
Củ sắn (khoai mì) là nguồn tinh bột dồi dào, gắn bó với đời sống người Việt. Việt Nam là quốc gia sản xuất sắn lớn, xuất khẩu đi nhiều nước. Tiến sĩ Thời đã nghiên cứu sâu về chế biến và biến tính tinh bột sắn, mong muốn gia tăng giá trị khoa học cho nguyên liệu này, ứng dụng vào dược phẩm, thực phẩm và mỹ phẩm cao cấp.
Với kinh nghiệm nhiều năm, chị xây dựng quy trình tổng hợp và tinh chế sản phẩm SSOS với độ thế phù hợp, tạo ra tinh bột biến tính có tính chất tiêu hóa chậm, giúp giảm hấp thu glucose sau ăn, kiểm soát đường huyết hiệu quả. Chị chia sẻ: “Cơ sở lý thuyết dựa trên tác dụng tiêu hóa chậm và khả năng giảm đường huyết sau ăn của cấu trúc hạt tinh bột Natri Octenyl Succinate (SSOS). Chất tiêu hóa chậm (SDS) cao có lợi về dinh dưỡng, ngăn ngừa tăng đường huyết sau ăn, đặc biệt tốt cho bệnh nhân tiểu đường typ 2, kéo dài cảm giác no, hỗ trợ giảm cân.”
So với sản phẩm SSOS trên thế giới, tinh bột SOS của nhóm nghiên cứu có độ thế cao hơn, công nghệ linh hoạt điều chỉnh chất lượng, thay thế hàng nhập khẩu. Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Hóa học Công nghiệp Việt Nam đánh giá: “Sản phẩm và quy trình được nghiên cứu bài bản, góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy kinh tế ngành thực phẩm chức năng.”
Hành trình đằng sau ánh hào quang
Tiến sĩ Bùi Thị Thời đến với tinh bột biến tính từ củ sắn là cơ duyên. Từ những ngày học tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chị đam mê hoạt chất sinh-hóa, đặc biệt nghiên cứu cơ chế chuyển hóa và các bệnh rối loạn chuyển hóa. Trong luận án Tiến sĩ, chị tổng hợp thành công hơn 30 dẫn xuất sulfonylurea, trong đó 22 dẫn xuất mới chưa được công bố.
Năm 2012, chị làm Giám đốc Trung tâm Hữu cơ, đến 2017 là Trưởng bộ phận nghiên cứu Trung tâm Hóa dược, có điều kiện nghiên cứu sâu về hoạt chất hỗ trợ điều trị đái tháo đường, bao gồm tinh bột biến tính SSOS. Ý tưởng bằng sáng chế bắt nguồn từ công trình “Nghiên cứu quy trình công nghệ tổng hợp và tinh chế tinh bột natri octenyl succinat (SSOS) làm chất xơ chức năng hỗ trợ điều trị bệnh béo phì và bệnh tiểu đường” do chương trình hóa dược tài trợ năm 2018-2021.
Quá trình nghiên cứu gặp nhiều khó khăn. Chị Thời chia sẻ: “Làm tinh bột rất vất vả. Tinh bột có phân tử lượng lớn, cấu trúc không đồng nhất, thí nghiệm thường lớn, quy trình lọc rửa phức tạp.” Phòng thí nghiệm nhỏ, máy móc thô sơ, kinh phí hạn hẹp, nhưng nhóm nghiên cứu vẫn miệt mài suốt 4 năm. Thạc sĩ Trần Thị Thu Hồng cho biết: “Nghiên cứu quy mô pilot với 20kg mỗi mẻ, chúng tôi tổng hợp thành công 104kg sản phẩm SSOS, đạt tiêu chuẩn Việt Nam.”
Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn ghi nhận tinh thần tự chủ và ý chí quyết tâm của nhà khoa học trong bối cảnh kinh phí hạn chế.
Hệ sinh thái “Carbohydrate thông minh” nâng tầm nông sản
Bên cạnh bằng sáng chế, Tiến sĩ Bùi Thị Thời đã chủ nhiệm 8 nhiệm vụ khoa học công nghệ các cấp, chủ trì công nghệ trong nhiều dự án chuyển giao. Chị đã chuyển giao 8 quy trình công nghệ chế biến sâu tinh bột sắn đạt tiêu chuẩn Dược điển, phục vụ hơn 20 doanh nghiệp dược phẩm trong nước. Ông Nguyễn Duy Tuyến – Giám đốc Công ty Trường Phát cho biết, sản phẩm tinh bột sắn đạt tiêu chuẩn Dược điển giúp giảm chi phí nhập khẩu 20-30%, chủ động nguồn cung. Hiện sản lượng có thể đạt 400-500 tấn/tháng, tương đương 6000 tấn/năm, có tiềm năng xuất khẩu.
Tiến sĩ Thời còn là chuyên gia cố vấn khoa học, thiết kế công thức sản phẩm dinh dưỡng - thực phẩm bổ sung cho các công ty, tối ưu kết nối giữa công nghệ phòng thí nghiệm và nhu cầu người tiêu dùng. Chị đang xây dựng đề án “Phát triển hệ Carbohydrate cho ngành công nghiệp thực phẩm và thực phẩm chức năng”, tích hợp tinh bột biến tính SSOS để tạo ra hệ carbohydrate thông minh kiểm soát chuyển hóa. Ý tưởng này nhận được sự ủng hộ từ các chuyên gia dinh dưỡng hàng đầu trong nước.
Với niềm đam mê khoa học, Tiến sĩ Bùi Thị Thời tin tưởng sẽ thành công trong việc chuyển dịch tinh bột sắn từ nguyên liệu thô giá trị thấp sang nguyên liệu carbohydrate chức năng giá trị cao, giúp Việt Nam chủ động nguồn cung, tạo sản phẩm “made in Vietnam” kiểm soát đường huyết và cân nặng, góp phần thực hiện Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2045.
