Sau một năm rưỡi triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được đặt vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng mới. Yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tới là tập trung tạo ra kết quả, chuyển mạnh từ xây dựng cơ chế sang tạo ra sản phẩm; từ hoàn thành nhiệm vụ sang tạo ra giá trị; từ chuẩn bị điều kiện sang đóng góp trực tiếp cho phát triển đất nước.
Kết quả bước đầu và những hạn chế
Việt Nam đã xác định 10 công nghệ chiến lược gắn với 30 sản phẩm công nghệ chiến lược và 20 bài toán lớn quốc gia. Các viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học trong và ngoài nước tích cực nghiên cứu cơ bản và ứng dụng; mô hình liên kết “ba nhà” bước đầu phát huy tác dụng, đưa sản phẩm nghiên cứu vào thực tiễn. Một số doanh nghiệp Việt Nam đã làm chủ công nghệ, có sản phẩm xuất khẩu ra khu vực và thế giới. Thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, ứng dụng AI đã tạo hiệu quả kinh tế - xã hội cụ thể.
Tuy nhiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá còn nhiều hạn chế về thể chế, hạ tầng, nhân lực, dữ liệu, an ninh mạng và giải ngân vốn. Kết quả thực tế chưa tương xứng với nguồn lực và quyết tâm chính trị, chưa tạo ra nhiều sản phẩm chiến lược cụ thể. “Khâu yếu nhất hiện nay là tổ chức thực hiện”, kết luận nêu. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu các cơ quan, đơn vị nhận thức sâu sắc khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để đổi mới mô hình phát triển, hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm của đất nước. Theo đó, các nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết 57 chỉ được coi là hoàn thành khi có sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả đo đếm được.
Tháo gỡ điểm nghẽn: Thương mại hóa và chuỗi giá trị
Khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường là nút thắt lớn. Tỷ lệ thương mại hóa sáng chế tại Việt Nam hiện chỉ đạt khoảng 0,1%, trong khi mức trung bình thế giới là 5% và ở các nước phát triển là 10%. GS, TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đề xuất tái cơ cấu các quỹ khoa học-công nghệ theo ba trụ cột: tài trợ cho nghiên cứu cơ bản và công nghệ tiền cạnh tranh rủi ro cao; đóng vai trò “vốn mồi” cho thương mại hóa, chuyển giao; hỗ trợ thu hút và giữ chân nhân tài.
Cần hoàn thiện cơ chế giao quyền và phân chia lợi ích từ tài sản trí tuệ; phát triển tổ chức trung gian có năng lực định giá, kiểm định và chuyển giao công nghệ; tạo điều kiện để nhà khoa học thành lập doanh nghiệp spin-off. Hiệu quả chính sách cần được đo bằng số sản phẩm thương mại hóa và doanh thu, thay vì số doanh nghiệp thành lập. Viện Vật lý thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã phát triển robot di động tự hành phục vụ hạt nhân và y tế, thử nghiệm tại Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt và Bệnh viện 103, cho thấy khả năng vận hành ổn định.
Doanh nghiệp tiên phong và đào tạo nhân lực
FPT thành lập Viện Nghiên cứu Quantum AI & Cyber security (QACI), tập trung vào AI, an ninh mạng và công nghệ lượng tử. Chủ tịch HĐQT FPT Trương Gia Bình cho biết: “Trong bối cảnh công nghệ ngày càng gắn chặt với chủ quyền, an ninh và năng lực tự chủ quốc gia, FPT xác định đầu tư dài hạn cho công nghệ lõi không chỉ là lựa chọn chiến lược của doanh nghiệp, mà còn là trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của đất nước.”
Thiếu hụt nhân lực chất lượng cao là điểm nghẽn thứ hai. PGS,TS Nguyễn Hải Đăng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội, cho rằng thách thức lớn nhất là tốc độ phát triển công nghệ mới nhanh, trong khi năng lực đào tạo chưa theo kịp. Giải pháp không chỉ là mở thêm ngành học mà cần cập nhật chương trình, gắn với phòng thí nghiệm và bài toán thực tế. Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030, dự kiến hỗ trợ khoảng 1.000 nghiên cứu sinh. Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ triển khai 15 chương trình đào tạo tài năng STEM vào năm học 2026-2027. FPT đưa nội dung AI vào giảng dạy từ lớp 1 từ năm học 2024-2025.
Môi trường thử nghiệm và vai trò Nhà nước
Điểm nghẽn thứ ba là doanh nghiệp thiếu môi trường triển khai và thị trường ban đầu. Ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, nhận định sản phẩm công nghệ nếu không được triển khai thực tiễn sẽ khó hoàn thiện và thương mại hóa. Nhà nước cần đóng vai trò “khách hàng đầu tiên”, đặt hàng sản phẩm công nghệ chiến lược để tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ lõi.
Chương trình thử nghiệm UAV tại Điện Biên là một thí dụ điển hình. Chương trình kéo dài đến tháng 5/2027, mục tiêu thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay trong nông nghiệp, logistics, y tế và đo đạc bản đồ số, với tỷ lệ an toàn trên 99%. Vietnam Post chủ trì triển khai; FPT và các đơn vị khác cung cấp thiết bị, giải pháp công nghệ. Sở Khoa học và Công nghệ Điện Biên chủ trì kiểm tra, hướng dẫn. Cách tiếp cận này cần được mở rộng đối với sản phẩm công nghệ chiến lược.
Nếu năm 2025 là giai đoạn khởi động, thì năm 2026 yêu cầu “tăng tốc” với phương châm “Hành động đột phá, lan tỏa kết quả”. Sự phối hợp giữa Nhà nước, viện, trường và doanh nghiệp sẽ đưa tinh thần Nghị quyết 57 vào thực tiễn, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, năng suất và sức cạnh tranh của đất nước.
