Số phận kho dự trữ uranium làm giàu của Iran, bao gồm hơn 430kg uranium đã được tinh chế đến gần cấp độ chế tạo vũ khí, là một trong những điểm mấu chốt trong các cuộc đàm phán kéo dài nhiều tuần giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt xung đột.
Lằn ranh đỏ của Mỹ
Tổng thống Donald Trump nhấn mạnh rằng Iran phải chuyển giao “bụi hạt nhân” cho Mỹ, ngụ ý kho uranium làm giàu ở cấp độ cao. Trong khi đó, các quan chức Iran nhiều lần khẳng định nước này có quyền duy trì chương trình hạt nhân vì mục đích hòa bình.
Một trong những điểm nghẽn lớn đối với tiến trình hòa đàm giữa Mỹ và Iran là vấn đề xoay quanh chương trình hạt nhân của Tehran. Chính quyền Tổng thống Trump nêu rõ lập trường rằng Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân, coi đây là lằn ranh đỏ cho bất kỳ thỏa thuận chấm dứt xung đột nào.
Nguy cơ từ uranium làm giàu cao
Theo các chuyên gia hạt nhân, với thiết bị phù hợp, uranium được làm giàu cao mà Iran sở hữu có thể đạt đến độ tinh khiết ở cấp độ chế tạo vũ khí trong vòng vài tuần hoặc thậm chí vài ngày. Các thanh tra quốc tế nhận định lượng uranium này đủ để chế tạo 10 vũ khí hạt nhân.
Iran và Mỹ được cho là sắp đạt được thỏa thuận chính thức hóa lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz. Nhưng số phận kho uranium làm giàu của Iran vẫn chưa được giải quyết và là một phần quan trọng của các cuộc đàm phán tiếp theo. Các cuộc đàm phán có thể sẽ tập trung vào gần số uranium được tinh chế đến 60% của Iran.
“Mỹ không nên chấp nhận một thỏa thuận không bao gồm việc loại bỏ (uranium được làm giàu cao)”, Eric Brewer, chuyên gia về vật liệu hạt nhân của tổ chức phi lợi nhuận Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân (NTI), người từng giám sát việc chống phổ biến vũ khí hạt nhân tại Hội đồng An ninh Quốc gia trong chính quyền đầu tiên của Tổng thống Trump và dẫn đầu phân tích tình báo về Iran cho Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ, cho biết.
Ông Brewer cho biết, việc làm giàu thêm đến độ tinh khiết 90%, được coi là ngưỡng đối với uranium cấp độ vũ khí, sẽ "chỉ mất vài ngày đến vài tuần" nếu Iran có một cơ sở làm giàu đang hoạt động.
Các cuộc tấn công vào các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6/2025, mà Lầu Năm Góc gọi là Chiến dịch Búa Đêm, được tình báo Mỹ đánh giá là đã chôn vùi phần lớn kho uranium làm giàu cao của Iran tại Isfahan, nhưng không phá hủy hoàn toàn. Tuy vậy, chính quyền Mỹ vẫn tuyên bố chương trình hạt nhân của Iran đã bị "xóa sổ".
Nguy cơ thu hồi bằng vũ lực
Đầu tháng này, Tổng thống Trump cảnh báo "dùng vũ lực" để thu hồi uranium của Iran nếu các cuộc đàm phán thất bại. Tuy nhiên, các nhà hoạch định quân sự cho rằng chiến dịch thu hồi uranium của Iran có thể cần hàng trăm, thậm chí hàng nghìn binh sĩ và tiềm ẩn nguy cơ thương vong cao.
Ngoài việc huy động các lực lượng và thiết bị chuyên dụng để xử lý vật liệu, việc tạo ra một vành đai an ninh để cho phép các binh sĩ xử lý kho uranium sẽ đòi hỏi một không gian tác chiến lớn.
Các chuyên gia hạt nhân thậm chí hoài nghi rằng một chiến dịch quân sự của Mỹ có thể xác định vị trí và kiểm chứng toàn bộ uranium, chứ chưa nói đến việc loại bỏ nó một cách an toàn và hoàn toàn. Việc loại bỏ như vậy trong điều kiện xung đột sẽ là điều chưa từng có tiền lệ.
“Chúng tôi không biết Iran có thể đã phân tán một số vật liệu (uranium) này ở đâu trước các cuộc tấn công”, ông Brewer nói.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth gần đây không nói rõ liệu quân đội Mỹ có tham gia vào việc thu hồi “bụi hạt nhân” của Iran hay không. “Cuối cùng, Iran sẽ cần phải phá hủy và loại bỏ nó, pha loãng nó, và chúng tôi sẽ tham gia, dù là trực tiếp hay gián tiếp, để đảm bảo điều đó xảy ra, có thể là quân đội Mỹ, hoặc có thể là một lựa chọn khác”, ông Hegseth nói thêm.
Các phương án loại bỏ uranium
Scott Roecker, người từng đứng đầu Văn phòng Loại bỏ Vật liệu Hạt nhân của Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ và hiện giám sát chương trình an ninh vật liệu hạt nhân của NTI, nói rằng việc loại bỏ ngay cả uranium làm giàu thấp của Iran cũng là động thái cần thiết để ngăn chặn các hoạt động chế tạo vũ khí hạt nhân trong tương lai. Đó là bởi vì Iran đã phát triển các kỹ năng và kinh nghiệm để sản xuất các máy ly tâm tiên tiến có thể làm giàu uranium một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn nữa.
Theo các chuyên gia, có hai lựa chọn chính để loại bỏ hoặc vô hiệu hóa kho dự trữ uranium của Iran.
Bước chung đầu tiên giữa hai lựa chọn này có thể là chuyển đổi từ khí uranium sang dạng bột “ổn định hơn”, ông Roecker cho biết, giúp việc vận chuyển an toàn hơn đáng kể.
Trong trường hợp loại bỏ kho uranium một cách hòa bình do Mỹ dẫn đầu, Cơ quan An ninh Hạt nhân Quốc gia thuộc Bộ Năng lượng Mỹ có một cơ sở uranium di động có thể triển khai từ trụ sở chính tại Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge, Tennessee, đến bất cứ nơi nào trên thế giới và sẵn sàng thực hiện việc “ổn định, đóng gói và loại bỏ vật liệu hạt nhân”. Quá trình này có thể mất vài tuần.
Chuyên gia Roecker cũng lưu ý rằng Nga có khả năng tiếp nhận uranium làm giàu của Iran, như đã từng làm theo thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015.
Một phương án thứ hai, được gọi là “pha loãng”, có thể được thực hiện trên lãnh thổ Iran. Pha loãng sẽ bao gồm việc pha loãng uranium được làm giàu cao với uranium có độ tinh khiết thấp.
Điều then chốt để thực hiện thành công kế hoạch thu hồi uranium, bất kể theo phương pháp nào, là khả năng giám sát và xác minh quy trình của Mỹ và cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, ông Brewer nhận định việc xác minh sẽ rất khó khăn ngay cả khi Iran hợp tác đầy đủ.
