Một nghiên cứu mới từ Đại học Carnegie Mellon, MIT, Oxford và UCLA vừa được công bố cho thấy kết quả đáng lo ngại về tác động của trí tuệ nhân tạo lên khả năng tư duy của con người. Phân tích chỉ ra rằng chỉ 10 phút sử dụng AI để lấy đáp án trực tiếp đã làm giảm đáng kể khả năng tư duy độc lập và ý chí tiếp tục cố gắng khi không có AI hỗ trợ.
Phương pháp nghiên cứu và kết quả
Nghiên cứu được thực hiện qua 3 thí nghiệm kiểm soát ngẫu nhiên với tổng cộng 1.222 người tham gia. Trong thí nghiệm đầu tiên, 354 người được chia thành hai nhóm để làm bài toán phân số. Nhóm thứ nhất được sử dụng mô hình GPT-5 trong 12 câu đầu, sau đó bị tước quyền truy cập ở 3 câu cuối. Nhóm đối chứng làm toàn bộ 15 câu một cách độc lập.
Kết quả ở 3 câu cuối cho thấy nhóm AI chỉ đạt tỷ lệ chính xác 0,57, so với 0,73 của nhóm đối chứng. Tỷ lệ bỏ qua câu hỏi của nhóm AI là 0,20, gấp gần 2 lần so với nhóm còn lại. Điều này cho thấy sự phụ thuộc vào AI đã làm suy giảm khả năng giải quyết vấn đề khi không có công cụ hỗ trợ.
Phân tích chi tiết các thí nghiệm
Thí nghiệm thứ hai được thiết kế để loại bỏ các biến số nhiễu nhằm kiểm tra năng lực ban đầu của tất cả người tham gia. Trong số những người dùng AI, 61% hỏi thẳng đáp án, 27% chỉ hỏi gợi ý hoặc hướng dẫn, và 12% gần như không dùng. Nhóm hỏi thẳng đáp án có tỷ lệ chính xác độc lập thấp nhất và tỷ lệ bỏ qua cao nhất. Ngược lại, nhóm chỉ dùng AI để lấy gợi ý thì có kết quả không khác biệt đáng kể so với nhóm không dùng.
Nhóm nghiên cứu cảnh báo: "Nếu sự phụ thuộc này kéo dài nhiều tháng hay nhiều năm, chúng ta có thể tạo ra cả một thế hệ người học mất đi khả năng tự mình vật lộn với vấn đề. Khi không có công nghệ hỗ trợ, họ sẽ không biết cách tư duy hiệu quả."
Thí nghiệm thứ ba chuyển sang lĩnh vực đọc hiểu với 201 người làm bài thi SAT và cho ra kết quả tương tự. Nhóm dùng AI chỉ đạt 0,76 khi tự làm so với 0,89 của nhóm đối chứng.
Cơ chế giải thích hiện tượng
Nhóm nghiên cứu giải thích hiện tượng trên qua hai cơ chế chính. Thứ nhất là sự dịch chuyển kỳ vọng: khi não đã quen với việc nhận đáp án trong vài giây, các công việc đòi hỏi hơn 3 phút tập trung đều tạo ra cảm giác quá tải. Thứ hai là mất khả năng tự đánh giá: quá trình vật lộn với vấn đề rồi tìm ra đáp án giúp người học biết rõ giới hạn cũng như năng lực của bản thân.
Ngoài ra, MIT cũng công bố một nghiên cứu riêng cho thấy những người dùng AI để viết bài luận dài thường không nhớ được nội dung bài viết và thậm chí không nhận ra đâu là bài của mình trong các phần kiểm tra sau đó. Nhóm nghiên cứu đặt tên cho hiện tượng này là "nợ nhận thức", khi người dùng sử dụng nội dung mà không tư duy khiến não bộ suy giảm khả năng ghi nhớ.
Những câu hỏi đặt ra trong thế giới AI
Chúng ta có rất nhiều câu hỏi về thế giới AI, mà đó đều là những nghi hoặc không dễ có ngay đáp án. Cuốn sách "Thời đại AI - Và tương lai loài người" trình bày cách AI làm thay đổi mối quan hệ của chúng ta với tri thức, chính trị và xã hội. Mục tiêu tối thượng của cuốn sách này là giải thích về AI và cung cấp cho độc giả những câu hỏi mà chúng ta sẽ phải đối mặt trong những năm tới, cũng như bộ công cụ để bắt đầu trả lời chúng.
