Cuộc tranh luận về việc liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có tạo ra việc làm mới hay thay thế hoàn toàn sức lao động con người vẫn chưa có hồi kết. Giữa bối cảnh thị trường việc làm biến động, những chia sẻ mới nhất của tỷ phú Elon Musk - người vừa trở thành tỷ phú nghìn tỷ USD đầu tiên trên thế giới sau đợt IPO của SpaceX - đang thu hút sự chú ý đặc biệt.
"Tiền bạc rồi sẽ không còn phù hợp"
Trong cuộc trò chuyện gần đây với doanh nhân Peter Diamandis tại Hội nghị Abundance Summit 2026, ông Elon Musk đã phác họa một viễn cảnh tương lai được ông nhiều lần đề cập trước đây. Theo đó, khi AI và robot đạt đến độ chín muồi, chúng sẽ tạo ra khối lượng hàng hóa và dịch vụ lớn đến mức áp lực giảm phát sẽ xuất hiện trên quy mô toàn cầu.
"AI và robot sẽ cung cấp quá nhiều dịch vụ đến mức chúng gần như không còn việc gì để con người phải làm nữa", ông Musk chia sẻ. Theo vị tỷ phú, khi năng suất lao động không còn phụ thuộc vào con người, nhu cầu sử dụng tiền tệ để làm thước đo giá trị trao đổi cũng sẽ dần biến mất.
Viễn cảnh tỷ phú Musk mô tả về một thế giới nơi tiền bạc dần mất ý nghĩa tạo ra sự đối lập rõ rệt với tốc độ gia tăng tài sản của chính ông. Sau IPO của SpaceX, tài sản ròng của Musk được cho là vượt 1.100 tỷ USD, tăng khoảng 180 tỷ USD chỉ trong một ngày, qua đó củng cố vị thế người giàu nhất thế giới.
Doanh nhân Peter Diamandis cũng nhắc đến nghịch lý này khi Musk nói về một xã hội không còn tiền bạc đúng lúc tài sản của ông tăng mạnh. "Vậy là đúng thời điểm ông trở thành nghìn tỷ phú, tiền bạc lại mất giá trị sao?" Diamandis hỏi. "Đại khái là vậy", Musk đáp.
Xã hội hậu khan hiếm
Lấy cảm hứng từ bộ tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Culture của Iain M. Banks, Musk hình dung một xã hội hậu khan hiếm, nơi AI và robot tạo ra hàng hóa, dịch vụ với chi phí ngày càng thấp, có thể kéo theo áp lực giảm phát trên diện rộng.
Ông cho rằng khi năng suất không còn phụ thuộc vào lao động con người, vai trò của tiền tệ trong trao đổi giá trị sẽ suy giảm đáng kể. Từ đó, Musk đề xuất khái niệm "thu nhập cao phổ quát" (UHI), khác với UBI ở chỗ hướng tới mức sống cao hơn cho mọi người, nhờ chi phí sản xuất được tự động hóa đẩy xuống mức rất thấp.
Quyền lực mới: Không còn là tiền, mà là tài nguyên
Nếu tiền bạc mất đi vị thế trung tâm, điều gì sẽ trở nên có giá trị? Theo ông Musk, các hệ thống AI tiên tiến không quan tâm đến những loại tiền tệ truyền thống như USD hay euro. Thay vào đó, chúng tối ưu hóa dựa trên các giới hạn vật lý của thế giới. "AI sẽ không sử dụng tiền tệ của con người. Điều nó quan tâm là năng lượng và vật chất, tức công suất điện và khối lượng tài nguyên", ông nói.
Góc nhìn này gợi mở một sự chuyển dịch quyền lực kinh tế từ việc sở hữu tiền mặt sang việc kiểm soát các nguồn lực cốt lõi. Trong kỷ nguyên AI, khả năng tiếp cận điện năng, năng lực tính toán, công nghệ robot và các nguồn nguyên liệu thô có thể trở thành thước đo mới cho sự thịnh vượng.
Thách thức và góc nhìn chuyên gia
Tuy nhiên, giới chuyên gia kinh tế vẫn giữ sự thận trọng. Nhà kinh tế học Ioana Marinescu từ Đại học Pennsylvania nhận định, dù viễn cảnh về một xã hội dư thừa rất hấp dẫn, việc chuyển đổi từ mô hình kinh tế hiện tại sang hình thái mới vẫn là bài toán khó. Đặc biệt, câu hỏi về "ai trả tiền" cho các chương trình hỗ trợ xã hội khi người lao động bị thay thế vẫn là một rào cản lớn.
Đối với cá nhân Elon Musk, con số 1.100 tỷ USD hiện tại không nằm trong tài khoản ngân hàng, mà là tỷ lệ sở hữu của ông trong những doanh nghiệp đang tạo ra giá trị hữu ích cho nền kinh tế. "Các công ty đó đang tạo ra rất nhiều giá trị thực. Giá trị doanh nghiệp tăng lên, và tôi sở hữu một phần trong số đó", Musk lý giải.
Dù thực tế việc hiện thực hóa tự động hóa vẫn còn nhiều thách thức, điển hình như dự án robot Optimus của Tesla vẫn đang trong quá trình phát triển, nhưng những chia sẻ của Musk cho thấy ông đang đặt cược vào một tương lai nơi công nghệ sẽ định nghĩa lại mọi giá trị, kể cả định nghĩa về sự giàu có.
