Trong nhiều thập kỷ, nỗi ám ảnh lớn nhất của dân văn phòng là một ngày thức dậy và thấy robot chiếm chỗ làm. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ, kịch bản về một cuộc đại thất nghiệp cho giới cổ cồn trắng như luật sư, kế toán hay tư vấn tài chính dường như đã cận kề. Tuy nhiên, Torsten Slok, chuyên gia kinh tế trưởng tại Apollo Global Management, đưa ra một góc nhìn hoàn toàn trái ngược, dựa trên một nghịch lý kinh tế đã 160 năm tuổi.
Từ động cơ hơi nước đến kỷ nguyên Silicon
Để hiểu tương lai, chúng ta cần quay về năm 1865. Nhà kinh tế học người Anh William Stanley Jevons quan sát thấy một điều kỳ lạ: Khi động cơ hơi nước Watt trở nên hiệu quả hơn (tiêu thụ ít than hơn để tạo ra cùng một năng lượng), lượng than tiêu thụ toàn cầu không giảm mà lại tăng vọt. Nguyên nhân là năng lượng rẻ và hiệu quả đã mở ra vô số ngành công nghiệp mới. Khái niệm này được gọi là "Nghịch lý Jevons".
Áp dụng vào năm 2026, Torsten Slok gọi đây là "Hiệu ứng việc làm Jevons". Trong kịch bản này, lao động đóng vai trò như than đá, còn AI là động cơ hơi nước. Khi chi phí cho các công việc chuyên môn như lập hồ sơ pháp lý, thẩm định kế toán hay xây dựng mô hình tài chính giảm nhờ AI, thị trường cho các dịch vụ này sẽ mở rộng thay vì thu hẹp.
"Khi động cơ hơi nước giúp sử dụng than hiệu quả hơn, nước Anh không đốt ít than đi, họ đốt nhiều hơn. Mô hình tương tự đang xảy ra với các dịch vụ pháp lý, tư vấn và tài chính giá rẻ hơn", Slok nhấn mạnh trong báo cáo gửi các nhà đầu tư.
Lập luận đi ngược lại Thung lũng Silicon
Quan điểm của Slok đi ngược lại niềm tin phổ biến tại Thung lũng Silicon. Một nghiên cứu gần đây của Anthropic cho thấy AI đã có khả năng tự động hóa phần lớn các tác vụ của luật sư và kế toán. Nhưng vấn đề là: Khi một dịch vụ trở nên rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn, nó sẽ tạo ra nhu cầu mới. Hãy tưởng tượng, thay vì chỉ các tập đoàn lớn mới thuê tư vấn luật, giờ đây mọi doanh nghiệp nhỏ hay cá nhân đều có thể tiếp cận các bản ghi nhớ pháp lý hoặc mô hình tài chính phức tạp với chi phí cực thấp. Sự bùng nổ này có thể mở ra những biên giới mới cho sản xuất và dịch vụ, tương tự như động cơ hơi nước đã làm.
Dữ liệu thực tế đang ủng hộ giả thuyết này. Theo báo cáo từ Vanguard vào tháng 12/2025, khoảng 100 ngành nghề tiếp xúc nhiều nhất với AI lại đang có kết quả kinh doanh vượt trội về cả tốc độ tăng trưởng việc làm và tăng lương thực tế. Thay vì thay thế con người, AI đang thúc đẩy năng suất và chuyển dịch lao động sang các hoạt động có giá trị cao hơn.
Cơn ác mộng hay cơ hội cho Gen Z?
Mặc dù bức tranh tổng thể có vẻ lạc quan, thực tế đối với những người trẻ vừa rời ghế nhà trường lại phức tạp hơn. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 20-24 tuổi đã giảm từ 9,2% hồi tháng 9 xuống còn 5,6% vào tháng 3 vừa qua. Theo Slok, điều này không hẳn đến từ việc các công ty lớn tăng cường tuyển dụng, mà là do làn sóng khởi nghiệp của Gen Z. Số lượng doanh nghiệp mới thành lập hàng tuần đang ở mức kỷ lục trong lịch sử Mỹ. Những người trẻ am hiểu công nghệ đang tự khởi nghiệp ngay tại phòng ngủ, cạnh tranh trực tiếp với các ông lớn nhờ sức mạnh từ AI.
Tuy nhiên, số liệu từ Cục Dự trữ Liên bang New York (Fed) lại chỉ ra một mảng tối: Tỷ lệ thiếu việc làm (underemployment) của sinh viên mới tốt nghiệp đã chạm mức 42,5% vào cuối năm 2025, mức cao nhất kể từ năm 2020. AI có thể không "sa thải" người trẻ ngay lập tức, nhưng nó đang âm thầm đóng cánh cửa tuyển dụng ở các vị trí sơ cấp (entry-level). Thay vì thuê 10 nhân viên thực tập để rà soát văn bản, giờ đây các công ty chỉ cần một nhân viên cấp cao sử dụng AI.
Cuộc tranh luận chưa có hồi kết
Trong khi nhiều người lo ngại, các "ông trùm" công nghệ lại tỏ ra tự tin về tương lai thị trường lao động. CEO Nvidia Jensen Huang tin rằng công ty ông sẽ có nhiều nhân sự hơn và nhiều đại lý AI hơn trong tương lai. Marc Benioff, CEO của Salesforce, vừa thông báo tuyển dụng thêm 1.000 nhân viên sơ cấp để xây dựng hệ thống AI. IBM cũng tuyên bố gấp ba lần quy mô tuyển dụng nhân sự trẻ vào tháng 2 vừa qua.
Nghịch lý Jevons có thể đúng về mặt tổng thể ngành: Ngành luật và kế toán sẽ lớn mạnh hơn bao giờ hết. Nhưng đối với từng cá nhân, đây là một cuộc tái cấu trúc đầy đau đớn. AI sẽ mở rộng quy mô thị trường, nhưng cũng thay đổi hoàn toàn cách chúng ta leo lên nấc thang sự nghiệp. Lời khuyên cho các bạn trẻ hiện nay là đừng cố cạnh tranh với AI ở những tác vụ lặp đi lặp lại. Hãy học cách trở thành người điều khiển AI để tạo ra giá trị mới, vì trong một thị trường mà "nguồn cung" dịch vụ chuyên môn trở nên rẻ mạt, thì tư duy chiến lược và sự sáng tạo độc bản của con người lại trở thành thứ hàng hóa xa xỉ và đắt giá nhất.
