Ngày 12/5 tại Hà Nội, trong khuôn khổ diễn đàn Liên minh Niềm tin số, ông Nguyễn Mạnh Tường, Đồng sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ Tài chính MoMo, đã có những chia sẻ thẳng thắn về thách thức và giải pháp chống lừa đảo trực tuyến. Theo số liệu nội bộ của MoMo, có đến 90% nạn nhân bị kẻ lừa đảo thao túng tâm lý đến mức tự tay thực hiện giao dịch chuyển tiền. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn các vụ lừa đảo thành công không xuất phát từ lỗ hổng bảo mật hay hacker đột nhập, mà là do kẻ xấu đã hoàn tất quá trình thao túng từ trước đó rất lâu.
Triết lý mới: Đồng hành cùng người dùng
Nhận thức được vấn đề, MoMo đã thay đổi triết lý thiết kế hệ thống AI. Thay vì chỉ tập trung phát hiện và chặn các giao dịch bất thường, hệ thống mới hướng đến việc "đồng hành với người dùng để bảo vệ họ khỏi sai lầm". Ông Tường giải thích: "Hệ thống không cố gắng phán xét tính hợp lệ của giao dịch mà tập trung vào việc tạo ra một khoảnh khắc dừng lại đúng thời điểm, đủ để người dùng thoát khỏi trạng thái bị kiểm soát cảm xúc và tự nhận ra mình đang bị dẫn dắt." Phương pháp này được gọi là "friction có chủ đích" – cảnh báo thông minh thay vì block thẳng.
Công nghệ đa mô hình và Human-in-the-loop
Về mặt kiến trúc kỹ thuật, MoMo triển khai hệ thống đa mô hình chạy song song thay vì phụ thuộc vào một model duy nhất. Ba lớp chính bao gồm:
- FlashMark: Xử lý sinh trắc học đa điểm màu.
- AI Risk Scoring: Chấm điểm rủi ro theo thời gian thực.
- Graph Network: Phân tích mạng đồ thị nơ-ron để truy vết mối liên hệ giữa các tài khoản.
Toàn bộ hệ thống được thiết kế để xử lý mỗi giao dịch trong khoảng 100 đến 300 mili-giây, đồng thời phân tích hàng triệu tín hiệu từ hành vi người dùng, đặc điểm thiết bị, mạng lưới kết nối và ngữ cảnh giao dịch. Một điểm thiết kế quan trọng khác là nguyên tắc human-in-the-loop, tức là luôn có con người trong vòng lặp phán quyết. Lý do là nếu cảnh báo không được hiệu chỉnh đúng cách bởi con người, người dùng đang trong trạng thái bị thao túng tâm lý vẫn có thể bỏ qua cảnh báo và tiếp tục giao dịch.
Kết quả ấn tượng
Kết quả thực tế cho thấy hướng tiếp cận này mang lại hiệu quả cao. Trong 1.000 người nhận cảnh báo từ hệ thống, có đến 995 người dừng lại để suy nghĩ lại. Nhờ đó, mỗi ngày MoMo gắn cờ gần 29.000 giao dịch bất thường, chủ động cảnh báo hơn 10.000 người dùng trước khi sự cố xảy ra và bảo vệ 44 tỷ đồng khỏi nguy cơ lừa đảo, tương đương hơn 15.000 tỷ đồng mỗi năm.
Giới hạn và hợp tác liên ngành
Tuy nhiên, ông Tường chỉ ra rằng ngay cả hệ thống tiên tiến này cũng không thể tự mình vượt qua mọi thách thức. Hành trình lừa đảo thực sự diễn ra từ rất sớm qua mạng xã hội, điện thoại và các nền tảng nhắn tin, nơi kẻ xấu dành nhiều ngày xây dựng lòng tin và thao túng tâm lý nạn nhân. Đến lúc nạn nhân mở ứng dụng chuyển tiền, toàn bộ quá trình đó đã ở "phút 89 của 90 phút". Dữ liệu quan trọng nhất nằm rải rác trên các nền tảng khác, bị chia cắt giữa các doanh nghiệp và ngành, khiến mỗi tổ chức chỉ nhìn thấy một mảnh của bức tranh. Sau khi giao dịch xảy ra, kẻ gian chỉ mất chưa đến 30 phút để rút sạch tiền, trong khi quá trình điều tra đơn lẻ mất nhiều ngày.
Đây là lý do MoMo phối hợp với Bộ Công An xây dựng nền tảng liên minh chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực. Khi người dùng bất kỳ báo cáo hành vi lừa đảo, thông tin được đưa lên hệ thống trung tâm trong 18 giây, điểm rủi ro được tính toán và cảnh báo lan tỏa ngay đến toàn bộ đối tác trong liên minh trước khi kẻ xấu kịp tấn công mục tiêu tiếp theo.
