Số vụ tấn công lừa đảo sử dụng AI tại Việt Nam đã tăng gấp khoảng 20 lần chỉ trong một năm, theo thống kê gần đây. Kẻ xấu dễ dàng tạo ra hình ảnh, video và thông tin giả mạo nhờ AI, kết hợp với thuật toán mạng xã hội để lan truyền nhanh chóng.
Ma trận tin giả từ trí tuệ nhân tạo
Khi công nghệ AI ngày càng dễ tiếp cận, kẻ xấu chỉ cần vài thao tác để nhào nặn ra vô số nội dung bịa đặt. Chúng ẩn mình dưới nhiều vỏ bọc tinh vi, kích động sự phẫn nộ hoặc lòng thương cảm, khiến người dùng mất cảnh giác và sập bẫy. Bằng công cụ AI, các đối tượng đã ngụy tạo thông tin về các vụ tai nạn thảm khốc khiến nhiều cảnh sát giao thông thương vong, gắn thêm địa điểm, thời gian và tình tiết không có thật. Hàng loạt tài khoản đồng loạt đưa tin, tạo ma trận thông tin khiến nhiều người lầm tưởng là sự thật.
Anh Bùi Minh Hợp (Phú Thọ) nhận xét: “Những bài đăng này xuất phát từ mục đích kích động cảm xúc phẫn nộ, muốn người khác chia sẻ ngay mà không suy nghĩ. Thông tin này thường đi rất xa và nhanh”.
Deepfake và chiêu trò quảng cáo trá hình
Khi deepfake bùng nổ, các nội dung giả mạo ngày càng tinh vi. Hàng loạt video AI tạo ra thu hút hàng trăm nghìn lượt xem chỉ sau vài giờ. Kẻ xấu không chỉ ngụy tạo hình ảnh thương tâm để lừa tiền quyên góp, mà còn giả mạo gương mặt người nổi tiếng, tạo video giống thật để quảng cáo trá hình.
ThS. Ngô Văn Trưởng (Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam) đánh giá: “Công nghệ AI làm lan truyền thông tin dễ dàng hơn. Các bạn trẻ thường bị cuốn hút bởi thông tin giật gân về lực lượng chức năng, nhân vật nổi tiếng. Những tin này bị lợi dụng sẽ gây hoang mang trong quần chúng”.
Thuật toán khuếch đại tin giả qua ‘buồng vang thông tin’
Tin giả dễ tạo ra nhờ AI, nhưng chất xúc tác lây lan nhanh chính là thuật toán nền tảng. Các nền tảng ghi nhận hành vi người dùng để phân phối nội dung tương tự. Khi người dùng chỉ tiếp xúc với thông tin cùng chiều, họ dễ tin đó là toàn bộ sự thật. Hiện tượng “buồng vang thông tin” khiến quan điểm giống nhau dội lại, khuếch đại, còn thông tin khác chiều bị đẩy ra ngoài. Kẻ xấu lợi dụng qua hệ thống tài khoản ảo để khuếch đại tin giả và thao túng tâm lý.
Thượng tá, TS Bùi Thị Liên (Học viện An ninh nhân dân) giải thích: “Với góc độ tâm lý, đó là hồ sơ tâm lý người dùng. Mỗi cá nhân để lại dấu vết trên mạng, và các đối tượng có thể sử dụng để tạo lập hồ sơ riêng, tiếp cận thông tin giả, giật gân, gây shock, thậm chí định hướng thay đổi nhận thức”.
Ông Nguyễn Đình Thành (NetSpace) nhận định: “Người làm tin giả rất hiểu về truyền thông, khiến nhiều người tin và làm theo những điều họ khuyến cáo. Điều này rất nguy hiểm, không chỉ sai lệch sự thật mà còn ảnh hưởng kinh tế, chính trị và xã hội”.
Ông Vũ Ngọc Sơn (Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia) cảnh báo: “Trên không gian mạng, nếu không kiểm soát, ai đó thao túng thông tin sẽ ảnh hưởng đáng kể đến nhận thức. Thông tin tiêu cực, sai lệch có thể lấn át thông tin tích cực, chính thống”.
Bốn loại tin giả phổ biến và cách kiểm chứng
Theo Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), có 4 loại tin giả: thương mại (bịa đặt để lừa đảo kinh tế), chính trị (cắt ghép, xuyên tạc bôi nhọ lãnh đạo), đời sống xã hội (bóp méo sự kiện nóng câu like), và châm biếm, hài hước (giải trí). Để kiểm chứng, cần: kiểm tra nguồn tin, tác giả, hình ảnh minh họa, đường dẫn, ngày giờ đăng tải; đọc toàn bộ nội dung, tìm điểm mâu thuẫn; đối chiếu với báo chí chính thống hoặc tham khảo cơ quan chức năng.
‘Chậm lại một nhịp’ - Nguyên tắc vàng phòng chống tin giả
Anh Lò Văn Quang (Sơn La) khuyên: “Để hạn chế tin giả, mỗi người cần tiếp nhận thông tin tỉnh táo, chủ động kiểm chứng. Nếu nguồn không rõ ràng, không nên chia sẻ hay tương tác. Với thông tin giả, báo cáo để nền tảng gỡ bỏ”. Thượng tá, TS Bùi Thị Liên cho biết: “Các chế tài xử phạt phát tán tin giả ngày càng nghiêm khắc, vừa răn đe vừa nhắc nhở trách nhiệm khi đăng tải và chia sẻ”.
Anh Ngô Minh Hiếu (Dự án Chống lừa đảo) chia sẻ: “Việt Nam triển khai nhiều chương trình nâng cao nhận thức về an toàn thông tin. Mỗi người cần biết cách bảo vệ thông tin cá nhân để giảm nguy cơ lừa đảo trong môi trường số”.
Giữa ma trận thông tin, nguyên tắc vàng là: “Chậm lại một nhịp”. Khoan vội tin, khoan bấm chia sẻ. Vài giây chậm lại có thể là tấm khiên bảo vệ bạn trên không gian mạng.
